🕉️ 20 November 2026, Friday · 11:19:23 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

अर्हः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

अर्हः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

अर्हः

अर्थ: आदरणीय,आदरयोग्य,पात्र,अधिकारी

व्युत्पत्ति: अर्ह्+अच् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अर्ह (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — अर्ह (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअर्हःअर्हौअर्हाः
द्वितीयाअर्हम्अर्हौअर्हान्
तृतीयाअर्हेणअर्हाभ्याम्अर्हैः
चतुर्थीअर्हायअर्हाभ्याम्अर्हेभ्यः
पञ्चमीअर्हात् / अर्हाद्अर्हाभ्याम्अर्हेभ्यः
षष्ठीअर्हस्यअर्हयोःअर्हाणाम्
सप्तमीअर्हेअर्हयोःअर्हेषु
सम्बोधनहे अर्हहे अर्हौहे अर्हाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — अर्ह
अर्ह
arha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अर्ह १ वि॰ [सं॰]
१. पूज्य ।
२. योग्य । उपयुक्त ।
३. मूल्य के योग्य मूल्यवान् [को॰] । विशेष—इस शब्द का प्रयोग अधिकतर यौगिक शब्द बताने में होता है; जैसे—पूजार्ह । मानार्ह । दंडार्ह ।
अर्ह २ संज्ञा पुं॰
१. ईश्वर ।
२. इंद्र । विष्णु [को॰] ।
४. मूल्य । दाम [को॰] ।
५. गति [को॰] ।
६. उपयुक्तता [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अर्ह mf(आ)n. meriting, deserving (praise or blame, cf. पूजार्ह, निन्दार्ह), worthy of, having a claim or being entitled to (acc. or Inf. or in comp.)
being required, obliged, allowed (with Inf.)
becoming, proper, fit (with gen. or ifc.), Pañcat.
worth (in money), costing, R., (cf. सतार्ह, सहस्रार्ह)
अर्ह m. a N. of Indra, L.
अर्ह f(आ). or (आणि) n. pl. worship, ChUp.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (93,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अर्ह a. 1 Respectable, worthy of respect, deserving; अर्हावभोजयन् विप्रो दंडमर्हति माषकं Ms. 8. 392. --2 Worthy of, having a claim to, entitled to, with acc., inf., or in comp.; नैवार्हः पैतृकं रिक्थं पतितोत्पादितो हि सः Ms. 9. 144; संस्कारमर्हस्त्वं न च लप्स्यसे Rām.; तस्मान्नार्हा वयं हंतुं धार्तराष्ट्रान् स्वबांधवान् Bg. 1. 37; प्रदक्षिणक्रियार्हायां R. 1. 76; so मान˚, वध˚, दंड˚ &c. --3 Being required, obliged, or allowed (with inf.). --4 Becoming, proper, fit; केवलं यानमर्हं स्यात् Pt. 3; with gen. also; स भृत्योर्हो महीभुजां Pt. 1. 87-92; or in comp; तदर्हेण प्रायश्चित्तेन 1. 275; so नृप˚, यज्ञ˚ Ak. --5 Worth (in money), costing; see below. --र्हः [अर्ह्-घञ्] 1 N. of Indra. --2 N. of Viṣṇu. --3 Price (as in महार्ह); महार्हशय्यापरिवर्तनच्युतैः Ku. 5. 12 ( महानर्हो यस्याः Malli.). --4 Fitness, propriety. --5 Motion, course (गति). --र्हा Worship, adoration; Ki. 2. 58; R. 1. 76.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0171-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अर्ह योग्यत्वे भ्वा० पर० अक० सेट् । अर्हति आर्हीत् आनर्ह लोके, वेदे तु आनर्हे । प्राप्तियोग्यतार्थे गतौ च सक० । अर्ही अर्हितः अर्हितुम् अर्हित्वा अर्हणम् अर्हन् “द्वित्राण्यहान्यर्हसि सोढु मर्हन्!” रघुः । “गुरोर्गुरौ सन्नि- हिते गुरुवन्मानमर्हति” मनुः । “दण्डमर्हति माषकम् मनुः । स तस्माल्लब्धुमर्हति” स्मृतिः “तथापि त्वं महा- बाहो नैनं शोचितुमर्हसि” गीता । क्वचिदस्यात्मनेपदि- त्वम् व्यत्ययेन । “मलिलं नार्हसे प्राज्ञ! दातुमेषां हि लौकिकम्” “रावणो नार्हते पूजाम्” इति च रामायणम् ।
अर्ह पूजने चुरा० उभ० सक० सेट् । अर्हयति ते आर्जिहत् त । “राजार्जिहत्तं मधुपर्कपाणिः” भट्टिः । अर्हयामास । अर्हणा अर्हयन् अर्हयितुम् अर्हयित्वा । “स्रग्विणं तल्प- मामीनमर्हयेत् प्रथमं गवा” मनुः । पूजनं च स्तुतिनति- प्रभृतिभिः सस्माननम् । अभि + आभिमुख्येन सम्मानने । “अभ्यर्हितञ्च” का० वार्त्ति० ।
अर्ह पु० अर्ह्यते चु० अर्ह--कर्म्मणि यत् । पूजास्तुत्यादिभिराराध्ये १ ईश्वरे २ शक्रे च । ३ पूजनीये त्रि० “अर्हानभोजयन् विप्रो दण्डमर्हति माषकम्” मनुः ४ विष्णौ पु० । “अभि प्रायः प्रियार्होऽर्हः” विष्णुस० । “पूजास्तुतिनमस्कारा- दिभिः पूजनीय इत्यर्हः” भा० । भावे घञ् । ५ पूजने । अर्हति म्बा० अर्ह--कर्त्तरि अच् । ६ योम्ये त्रि० । “तस्मान्नार्हा वयं हन्तुं धार्त्तराष्ट्रान् स्वबान्धवान्” गीता । “अर्होऽसि कपिराज्य स्य श्रियं भोक्तुमनुत्तमाम्” रामा० । “नियुक्तायामपि पुमान् नार्य्यां जातोऽविधानतः । नैवार्हः पैतृकं रिक्थं पतितोत्पादितो हि सः” मनुः आर्षत्वात् कर्म्मणि न षष्ठी “पूजार्हावरिसूदन” गीतायान्तु “कर्म्म- ण्यण्” अण् उप० स० । भावे घञ् । ७ गतौ ८ योग्यत्वे धातूनामनेकार्थत्वात् द्रव्यक्रययोग्यत्वात्त अर्ह--कर्मणि घञ् [] ९मूल्ये “महार्हशय्यापरिवर्त्तनच्युतैः” कुमा० “महानर्हो मूल्यमस्यास्तादृशी शय्या” इति मल्लि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0381,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अर्ह योग्यत्वे । (भ्वादिं-परं-सकं-सेट् ।) पूजने । इति कविकल्पद्रुमः ॥ अर्हति विप्रो वेदं पठितुं । सकर्म्मकोऽपि । “यज्ञदानतपांस्यस्य कलां नार्हन्ति षोडशीं” । इति दुर्गादासः ॥ (“अध्यापयन् गुरुसुतो गुरुवन्मानमर्हति” । इति मनुः । “द्वित्राण्यहान्यर्हसि सोढुमर्हन्” । इति रघुवंशे । “गुरोर्गुरौ सन्निहिते गुरुवन्मानमर्हति” । इति मनुः ।)
अर्ह क पूजने । (चुरां-उभं-सकं-सेट् ।) इति कविकल्पद्रुमः ॥ क अर्हयति । इति दुर्गादासः ॥ (“राजार्ज्जिहत्तं मधुपर्कपाणिः” । इति । भट्टि- काव्ये ।)
अर्हः, पुं, (अर्ह + अच् ।) इन्द्रः । इति शब्दरत्ना- वली ॥
अर्हः, त्रि, (अर्ह + अच् ।) योग्यः । उपयुक्तः । यथा, -- “तस्मान्नार्हा वयं हन्तुं धार्त्तराष्ट्रान् सबान्धवान्” । इति श्रीमगवद्गीता ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-112-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
अर्हःअर्ह (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

अर्हः 📚 ➤ आदरणीय,आदरयोग्य,पात्र,अधिकारी

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
अर्ह 📚पूज्य🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • अर्हः: अर्ह्+अच् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें