🕉️ 22 November 2026, Sunday · 05:10:54 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

आलिंपन

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

आलिम्+पन

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

आलिम्

अर्थ: निकम्मा, सुस्त

संस्कृत: सेतुः · पर्याय: सेतु, वरण

व्युत्पत्ति: आ+अल्+इन् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. आलि (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  2. आलि (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — आलि (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाआलिःआलीआलयः
द्वितीयाआलिम्आलीआलीन्
तृतीयाआलिनाआलिभ्याम्आलिभिः
चतुर्थीआलयेआलिभ्याम्आलिभ्यः
पञ्चमीआलेःआलिभ्याम्आलिभ्यः
षष्ठीआलेःआल्योःआलीनाम्
सप्तमीआलौआल्योःआलिषु
सम्बोधनहे आलेहे आलीहे आलयः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

पन

अर्थ: उद्योग करना, व्यवहार करना, प्रशंसा करना, स्तुति करना (कर्तृवाचक कृदन्त)

संस्कृत: व्यवहारे स्तुतौ च

अंग्रेज़ी: to deal, to transact, to do business, to barter, to praise

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. पन (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: पन् + अच्
  2. पन (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: पन् + अच्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — पन (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमापनःपनौपनाः
द्वितीयापनम्पनौपनान्
तृतीयापनेनपनाभ्याम्पनैः
चतुर्थीपनायपनाभ्याम्पनेभ्यः
पञ्चमीपनात् / पनाद्पनाभ्याम्पनेभ्यः
षष्ठीपनस्यपनयोःपनानाम्
सप्तमीपनेपनयोःपनेषु
सम्बोधनहे पनहे पनौहे पनाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — पन् (भ्वादिगण) · अर्थ: उद्योग करना, व्यवहार करना, प्रशंसा करना, स्तुति करना (व्यवहारे स्तुतौ च)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमपनायतिपनायतःपनायन्ति
मध्यमपनायसिपनायथःपनायथ
उत्तमपनायामिपनायावःपनायामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: पनायति · लिट्: पनायाञ्चकार · लिट् (आत्मने.): पेने · लुट्: पनायिता · लुट् (आत्मने.): पनिता · लृट्: पनायिष्यति · लृट् (आत्मने.): पनिष्यते · लोट्: पनायतात् · लङ्: अपनायत् · विधिलिङ्: पनायेत् · आशीर्लिङ्: पनाय्यात् · आशीर्लिङ् (आत्मने.): पनिषीष्ट · लुङ्: अपनायीत् · लुङ् (आत्मने.): अपनिष्ट · लृङ्: अपनायिष्यत् · लृङ् (आत्मने.): अपनिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: पनन · ण्वुल्: पानकः · तृच्: पनिता · यत्: पनाय्यः · ण्यत्: पान्यः · तव्य: पनितव्यः · अनीयर्: पननीयः · क्त: पनितः · क्तवतु: पनितवान् · शतृ: पनायन् · स्य-शतृ: पनायिष्यन् · क्त्वा: पनित्वा · ल्यप्: प्रपन्य · तुमुन्: पनितुम् · णमुल्: पानम् · घञ्: पानः · क्तिन्: पान्ति · क्वसु: पेनिवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — आलि
आलि
āli
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
बाँध/पुल (2.1.15) सेतु
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
आलि संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. सखी । सहेली । वयस्या ।
२. बिच्छू ।
३. भ्रमरी ।
४. पंक्ति । अवली ।
५. सेतु । बाँध ।
६. रेखा ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आलि m. (cf. अलि), a scorpion
Scorpio in the zodiac, VarBṛS.
a bee, L.
आलि f. a woman's female friend, Kum.; Sāh.; Amar.; Śiś. &c.
आलि a row, range, continuous line, a swarm (cf. आवलि), Amar.; Kum.; Ragh.
a ridge or mound of earth crossing ditches or dividing fields &c., L.
a dike, L.
a ditch, L.
a line, race, family, L.
आलि mfn. useless, idle, unmeaning, L.
pure, honest, secure, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (153,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आलि a. 1 Useless, idle, unmeaning. --2 Honest, sincere (विशदाशय). --लिः 1 A scorpion. --2 A bee. --लिः, --ली f. 1 A female companion or friend (of a woman); निवार्यतामालि किमप्ययं बटुः Ku. 5. 83, 7. 68; Amaru. 23. --2 A row, range, continuous line; (cf. आवलि); तोयांतर्भास्करालीव रेजे मुनिपरंपरा Ku. 6. 49; रथ्यालि Amaru. 89; खद्योतालि Me. 81. --3 A line, streak. --4 A bridge. --5 A dike. --6 A line, race, family.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0258-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आलि पु० आलति दंशे समर्थो भवति आ + अल--पर्य्याप्तौ इन् । १ वृश्चिके २ भ्रमरे ३ तज्जातिस्त्रियां स्त्री ङीप् । आल- यति भूषयति अलभूषणे--णिच् + इन् । ४ सख्यां वयस्या- याम् “असम्भवद्घनरसा शतालिपरिषेविता । करं न सहते राजन्! भूमिर्नववधूरिव” उद्भटः वा ङीप् । आ- लीत्यप्यत्र । “आलीव पश्य प्रतिषेधतीय कपोतहुङ्कारगिरा वनाली” नैष० । “तत्कालमालीभिरहस्यतालम्” नैष० “ममालि! प्राचीनैः प्रचुरसुकृतैरद्य फलितम्” उद्भटः । “निवार्य्यतामालि! किमप्ययं वटुः” कुमा० “स्मित- मुपगतामालीं दृष्ट्वा सलज्जमवाञ्चितम्” सा० द० । “आ- लति वारयति जलम् आ + अल--इन् वा ङीप् । आग- न्तुकस्य क्षेत्रस्थस्य च जलस्य निवारके ५ सेतौ” । “शता- लिपरिषेबितेति” आ + अल--पर्य्याप्तौ इन् बा ङीप् । ६ सन्ततौ श्रेणौ च बनाली नैष० “तोयान्तर्भास्करालीव रेजे मुनिपरम्परा” कुमा० लीनामालीमिव तरवोबि- भ्राणाः” माघः । ७ रेखायाञ्च स्त्री वा ङीप् “विषमहरि- चन्द्रनालिना” माघः । ८ शुद्धान्तःकरणे ९ अनर्थे च त्रि० मेदि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0824,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आलिः, स्त्री, (आलयति भूषयति । आ + अल भूषणे । अच इः ।) वयस्या । (यथा कुमारसम्भवे । ५ । ८३ । (“निवार्य्यतामालि किमप्ययं वटुः, पुनर्विवक्षुः स्फुरितोत्तराधरः” ।) (आलति निर्वापयति जलं । अल वारणे । सर्व्वधा- तुभ्य इन् ।) सेतुः । (अल्यतेऽनया । अल् + इञ् ।) पंक्तिः । इति मेदिनी अमरश्च ॥ सन्ततिः । इति शब्दरत्नावली ॥
आलिः, पुं, (आलति दंशने समर्थो भवति । आ + अल् + बाहुलकात् इण् ।) वृश्चिकः । भ्रमरः । इति हारावली अमरटीका च ॥
आलिः, त्रि, (आङ् + अल् + इण् ।) विशदाशयः । निर्म्मलान्तःकरणः । इति मेदिनी ॥ अनर्थः । इति हेमचन्द्रः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-191-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
आलिम्आलि (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: आलि (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
पनपन (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: पन् + अच् 📚
अन्य सम्भावना: पन (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: पन् + अच्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

आलिम् 📚 ➤ निकम्मा, सुस्त
संस्कृत: सेतुः · पर्याय: सेतु, वरण

पन 📚 ➤ उद्योग करना, व्यवहार करना, प्रशंसा करना, स्तुति करना (कर्तृवाचक कृदन्त)
संस्कृत: व्यवहारे स्तुतौ च

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
आलि 📚सखी । सहेली । वयस्या🟠🔵🟣🟢🟤
पन 📚प्रतिज्ञा । संकल्प । अहद🟠🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
आलि
सहेली (२.६.१२) — सखी, वयस्या

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

पदम्विच्छेदःसन्धिसूत्रम्
आलिंपनआलिम् + पनअनुस्वार मोऽनुस्वारः (८.३.२३)

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • आलिम्: आ+अल्+इन् (कोश-व्युत्पत्ति)
  • पन: पन् + अच् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें