🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:20:30 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

आलि
āli
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
बाँध/पुल (2.1.15) सेतु
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
आलि संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. सखी । सहेली । वयस्या ।
२. बिच्छू ।
३. भ्रमरी ।
४. पंक्ति । अवली ।
५. सेतु । बाँध ।
६. रेखा ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आलि m. (cf. अलि), a scorpion
Scorpio in the zodiac, VarBṛS.
a bee, L.
आलि f. a woman's female friend, Kum.; Sāh.; Amar.; Śiś. &c.
आलि a row, range, continuous line, a swarm (cf. आवलि), Amar.; Kum.; Ragh.
a ridge or mound of earth crossing ditches or dividing fields &c., L.
a dike, L.
a ditch, L.
a line, race, family, L.
आलि mfn. useless, idle, unmeaning, L.
pure, honest, secure, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (153,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आलि a. 1 Useless, idle, unmeaning. --2 Honest, sincere (विशदाशय). --लिः 1 A scorpion. --2 A bee. --लिः, --ली f. 1 A female companion or friend (of a woman); निवार्यतामालि किमप्ययं बटुः Ku. 5. 83, 7. 68; Amaru. 23. --2 A row, range, continuous line; (cf. आवलि); तोयांतर्भास्करालीव रेजे मुनिपरंपरा Ku. 6. 49; रथ्यालि Amaru. 89; खद्योतालि Me. 81. --3 A line, streak. --4 A bridge. --5 A dike. --6 A line, race, family.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0258-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आलि पु० आलति दंशे समर्थो भवति आ + अल--पर्य्याप्तौ इन् । १ वृश्चिके २ भ्रमरे ३ तज्जातिस्त्रियां स्त्री ङीप् । आल- यति भूषयति अलभूषणे--णिच् + इन् । ४ सख्यां वयस्या- याम् “असम्भवद्घनरसा शतालिपरिषेविता । करं न सहते राजन्! भूमिर्नववधूरिव” उद्भटः वा ङीप् । आ- लीत्यप्यत्र । “आलीव पश्य प्रतिषेधतीय कपोतहुङ्कारगिरा वनाली” नैष० । “तत्कालमालीभिरहस्यतालम्” नैष० “ममालि! प्राचीनैः प्रचुरसुकृतैरद्य फलितम्” उद्भटः । “निवार्य्यतामालि! किमप्ययं वटुः” कुमा० “स्मित- मुपगतामालीं दृष्ट्वा सलज्जमवाञ्चितम्” सा० द० । “आ- लति वारयति जलम् आ + अल--इन् वा ङीप् । आग- न्तुकस्य क्षेत्रस्थस्य च जलस्य निवारके ५ सेतौ” । “शता- लिपरिषेबितेति” आ + अल--पर्य्याप्तौ इन् बा ङीप् । ६ सन्ततौ श्रेणौ च बनाली नैष० “तोयान्तर्भास्करालीव रेजे मुनिपरम्परा” कुमा० लीनामालीमिव तरवोबि- भ्राणाः” माघः । ७ रेखायाञ्च स्त्री वा ङीप् “विषमहरि- चन्द्रनालिना” माघः । ८ शुद्धान्तःकरणे ९ अनर्थे च त्रि० मेदि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0824,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आलिः, स्त्री, (आलयति भूषयति । आ + अल भूषणे । अच इः ।) वयस्या । (यथा कुमारसम्भवे । ५ । ८३ । (“निवार्य्यतामालि किमप्ययं वटुः, पुनर्विवक्षुः स्फुरितोत्तराधरः” ।) (आलति निर्वापयति जलं । अल वारणे । सर्व्वधा- तुभ्य इन् ।) सेतुः । (अल्यतेऽनया । अल् + इञ् ।) पंक्तिः । इति मेदिनी अमरश्च ॥ सन्ततिः । इति शब्दरत्नावली ॥
आलिः, पुं, (आलति दंशने समर्थो भवति । आ + अल् + बाहुलकात् इण् ।) वृश्चिकः । भ्रमरः । इति हारावली अमरटीका च ॥
आलिः, त्रि, (आङ् + अल् + इण् ।) विशदाशयः । निर्म्मलान्तःकरणः । इति मेदिनी ॥ अनर्थः । इति हेमचन्द्रः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-191-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें