🕉️ 20 November 2026, Friday · 09:57:35 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

पंक्ति
paṃkti
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
पंक्ति (3.3.79)
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पंक्ति संज्ञा स्त्री॰ [सं॰ पङि्क्त]
१. ऐसा समूह जिसमें बहुत सी (विशेषतः एक ही या एक ही प्रकार की) वस्तुएँ एक दूसरे के उपरांत एक सीध में हों । श्रेणी । पाँती । कतार । लाइन ।
२. चालीस अक्षरों का एक वैदिक छंद जिसका वर्ण नील, गोत्र भार्गव, देवता वरुण और स्वर पंचम है ।
३. एक वर्णवृत्त जिसके प्रत्येक चरण में पाँच पाँच अक्षर अर्थात् एक भगण और अंत में दो गुरु होते हैं ।
४. दस की संख्या ।
५. सेना में दस दस योद्धाओं की श्रेणी ।
६. कुलीन ब्राह्मणों की श्रेणी । यौ॰—पंक्तिच्युत । पंक्तिपावन ।
७. भोज में एक साथ बैठकर खानेवालों की श्रेणी । जैसे,— उनके साथ हम एक पंक्ति में नहीं खा सकते । यौ॰—पंक्तिभेद । विशेष—हिंदू आचार के अनुसार पतित आदि के साथ एक पंक्ति में बैठकर भोजन करने का निषेध है ।
८. (जीवों या प्राणियों की) वर्तमान पीढ़ी (को॰) ।
९. पृथ्वी (को॰) ।
१०. प्रसिद्धि (को॰) ।
११. पाक (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पङ्क्ति f. (also ˚क्ती mc. and in comp.) (fr. पञ्चन्) a row or set or collection of five, the number 5 AV.; Br. &c.
a sort of fivefold metre consisting of 5 Pādas of 8 syllables each, ib.
any stanza of 4 × 10 syllables, Col. (= छन्दस्, L.)
the number 10 Hcat. (cf. -ग्रीव &c. below)
any row or set or series or number, a group, collection, flock, troop, assembly, company (e.g. of persons eating together or belonging to the same caste), Mn.; MBh.; Kāv. &c.
the earth, L.
w.r. for पक्ति, q.v.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (574,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पंक्तिः f. [पंच् विस्तरे क्तिव्] 1 A line, row, range, series; दृश्येत चारुपदपंक्तिरलक्तकांका V. 4. 6; पक्ष्मपंक्तिः [] R. 2. 19; अलिपंक्तिः Ku. 4. 15; R. 6. 5. --2 A group, collection, flock, troop. --3 A row of people (of the same caste) sitting down to a meal, a company or party at dinner of the same caste; cf. पंक्तिपावन below. --4 The living generation. --5 The earth. --6 Fame, celebrity. --7 A collection of five, or the number ‘five’. --8 The number ‘ten’ as in पंक्तिरथ, पंक्तिग्रीव. --9 Cooking, maturing, --10 A company of persons of the same tribe. --Comp. --कंटकः = पंक्तिदूषक q. v. --ग्रीवः an epithet of Rāvaṇa. --चरः an osprey. --दूषः --दूषकः a person defiling a society of persons, one with whom it is improper to associate at dinner-time. --पांवनः a respectable or eminent person; especially, a respectable Brāhmaṇa who, being very learned, always gets the seat of honour at dinner parties, or who purifies by his preence the पंक्ति or persons who sit in the same row to dine with him; पंक्तिपावनाः पंचाग्नयः Māl. 1, where Jagaddhara says: --पंक्तिपावनाः पंक्तौ भोजनादिगोष्ठ्यां पावनाः । अग्रभोजिनः पवित्रा वा । यद्वा । यजुषां पारगो यस्तु साम्नां यश्चापि पारगः । अथर्वशिरसोऽध्येता ब्राह्मणः पंक्तिपावनः ॥ or अग्र्याः सर्वेषु वेदेषु सर्वंप्रवचेनषु च । यावदेते प्रपश्यंति पंक्त्यां तावत्पुनंति च ॥ ततो हि पावनात्पंक्त्या उच्यंते पंक्तिपावनाः. Manu explains the word thus. --अपांक्त्योपहता पंक्तिः पाव्यते यैर्द्विजोत्तभैः । तान्निबोधत कार्त्स्न्येन द्विजाग्र्यान् पंक्तिपावनान् Ms. 3. 183; see 3. 184, 186 also. --रथः N. of Daśaratha; R. 9. 74.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0655-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पङ्क्ति स्त्री पचि--विस्तारे क्तिन् । १ सजातीयपदार्थानां स्थितिभेदे (शारि पाँति) इति ख्याते पदार्थे “भौगिति पुङ्क्तिः” वृ० र० उक्तलक्षणे पञ्चाक्षरपादके २ छन्दोभेदे ३ दशाक्षरपादके छन्दोजातिभेदे “गायत्र्युष्णिगनुष्टुप् च वृहती पङ्क्तिरेव च” वृ० र० । ४ दशसंख्यायाम् पङ्- क्तिरथः (दशरथः) । ५ पृथिव्यां शब्दमा० । ६ गौरवे ७ पाके च मेदि० । पतिताद्येकपङक्तौ भोजनादौ दोषः “न संवसेच्च पतित्तैर्न चाण्डालैर्न पुक्कशैः । न मूर्खेर्नावलिप्तैश्च नान्त्यैर्नान्त्यावसायिभिः । एकशय्या- सनपङ्क्तिभाण्डपक्कान्नसिश्रणम् । याजनाध्यापने योनिस्तथैव सहभोजनम् । सहाध्यायस्तु दशमः सह याजनमेव च । एकादश समुद्दिष्टा दोषाः साङ्कर्य्य सङ्गिताः । समीपे चाप्यवस्थानात् पापं संक्रमते नृ- णाम् । तस्मात् सर्वप्रयत्नेन साङ्कर्य्यं परिवर्जयेत्” । प- ङ्क्तिसाङ्कर्य्यदोषनिवारणोपाया यथा । एकपङ्क्त्यु- पविष्टा ये न स्पृशन्ति परस्परम् । भस्मना कृतमर्य्यादा न तेषां सङ्करो भवेत् । अग्निना भस्मना चैव षङ्भिः पदृक्तिर्बिभिद्यते” कूर्मपु० १५ अ० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4180,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पङ्क्तिः, स्त्री, (पच्यते व्यक्तीक्रियते श्रेणीविशेषे- णेति यावत् । पचि + व्यक्तीकरणे + भावे + क्तिन् । इदित्वान्नुम् । यद्वा, पञ्चयति विस्तार- यति जातिसंस्थानविशेषमिति । पचि + विस्तारे + कर्त्तरि + क्तिच् ।) सजातीयसंस्थानविशेषः । शारि इति पाँति इति च भाषा । तत्- पर्य्यायः । वोथी २ आलिः ३ आवलिः ४ श्रेणी ५ । इत्यमरः । २ । ४ । ४ ॥ वीथिः ६ आली ७ आवली ८ पङ्क्ती ९ श्रेणिः १० । इति भरतः ॥ शरणिः ११ सन्ततिः १२ । इति जटाधरः ॥ विञ्जोली १३ पालिः १४ पाली १५ वीथिका १६ । इति शब्दरत्नावली ॥ (यथा, मार्कण्डेये । ४३ । ३९ । ‘विलोक्या विशदा चैषां फलपङ्क्तिः सुभीषणा’ ॥) पञ्चाक्षरपादच्छन्दोविशेषः । तस्य लक्षणं यथा । “भ्गौगिति पङ्क्तिः” ॥ १ ॥ उदाहरणं यथा, -- “कृष्णसनाथा तर्णकपङ्क्तिः । यामुनकच्छे चारु चचार” ॥ इति छन्दोमञ्जरी ॥ (पङ्क्तिच्छन्दस उत्पत्ति- स्थानं यथा, भागवते । ३ । १२ । ४६ । “मज्जायाः पङ्क्तिरुत्पन्नावृहती प्राणतोऽभवत्” ॥ पञ्चकद्वयं परिमाणमस्य इति । “पङ्क्ति- विंशतित्रिंशदिति” । ५ । १ । ५९ । निपातनात् प्रकृतेः पञ्चन्शब्दस्य टिलोपः तिप्रत्ययश्च ।) दशाक्षरपादच्छन्दः । दशसंख्या । इति मेदिनी ॥ (यथा, रघुः । १२ । ९९ । [] “तेन मन्त्रप्रयुक्तेन निमेषार्द्धादपातयत् । स रावणशिरःपङ्क्तिमज्ञातव्रणवेदनाम्” ॥) पृथिवी । इति शब्दमाला ॥ गौरवम् । पाकः । इति हेमचन्द्रः ॥ * ॥ अथ पङ्क्तिसाङ्कर्य्यदोषाः यथा, -- “न संवसेच्च पतितैर्न चाण्डालैर्न पुक्कशैः । न मूर्खैर्नावलिप्तैश्च नान्त्यैर्नान्त्यावसायिभिः ॥ एकशय्यासनं पङ्क्तिर्भाण्डपक्वान्नमिश्रणम् । याजनाध्यापने योनिस्तथैव सह भोजनम् ॥ सहाध्यायस्तु दशमः सहयाजनमेव च । एकादश समुद्दिष्टा दोषाः साङ्कर्य्यसङ्गिताः ॥ समीपे चाप्यवस्थानात् पापं संक्रमते नृणां । तस्मात् सर्व्वप्रयत्नेन साङ्कर्य्यंपरिवर्ज्जयेत्” ॥ * ॥ पङ्क्तिसाङ्कर्य्यदोषनिवारणोपाया यथा, -- “एकपङ्क्त्युपविष्टा ये न स्पृशन्ति परस्परम् । भस्मना क्रममर्य्यादा न तेषां सङ्करो भवेत् ॥ अग्निना भस्मना चैव षड्भिः पङ्क्तिर्विभिद्यते” ॥ इति कूर्म्मे १५ अध्यायः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-004-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "पंक्ति" आता है (39)
तति श्रणी । पंक्ति । ताँतामाला पंक्ति । अवली । जैसे, पर्वतमालाराजी पंक्ति । श्रेणीमालिका पंक्तिपंक्तिका पंक्ति । लाइनविंजोलि विंजोली संज्ञा स्त्री॰ श्रेणी । पंक्ति । कतारकतार पंक्ति । पाँति । श्रेणी । लैनापंती पु संज्ञा स्त्री॰ श्रेणी । पाँत । पंक्तिपतीर † संज्ञा स्त्री॰ पाँति । कतार । पंक्तिअबल निर्बल । कमजोरआलि सखी । सहेली । वयस्याछंद वेदों के वाक्यों का वह भेद जो अक्षरों की गणना के अनुसार किया गया है । …लेख लिखे हुए अक्षर । लिपिपाटी परिपाटी । अनुक्रम । रीतिपालि कर्णलताग्र । कान की लौ । कान के पुट के नीचे का मुलायम चमड़ा । विशेष— प…श्रेणि बत सी वस्तुओं का ऐसा समूह जो उत्तरोत्तर रखा के रूप में कुछ दूर तक चला …शरणि रास्ता । मार्ग । पथधारणी नाड़िका । नाड़ीपद्धति राह । पथ । मार्ग । सड़कराजिका केदार । क्यारीपाज पाँजरअवली पु संज्ञा स्त्री॰सफ दे॰ 'शफ'अली पु ^१ संज्ञा स्त्री॰पटली छप्पर । छान । छतसिलक लड़ी । हारठट एक स्थान पर स्थित बहुत सी वस्तुओं का समूह । एक स्थान पर खड़े बहुत से ल…जैल दामनलार वह पतला लसदार थूक जो कोई बहुत कडु ई खट्टी आदि चीज खाने या मुँह में कोई…लैन सीधी लकीर जिसमें लंबाई मात्र होसतर लकीर । रेखा । क्रि॰ प्र॰—खींचनाअबली पु संज्ञा स्त्री॰जमात बहुत से मनुष्यों का समूह । आदमियों का गिरोह या जत्था । जैसे, साघुओं की…ठट्ट एक स्थान पर स्थित बहुत सी वस्तुओं का समूह । एक स्थान पर खड़े बहुत से ल…पंगत पंगति संज्ञा स्त्रीमिसल सिक्खों के वे अनेक समूह जो अलग अलग नायकों की अधीनता में स्वतंत्र हो गए…लाइन कतार । अवलीसैनी पु ^१ संज्ञा पुं॰ नाई । हजामसिलसिला बँधा हुआ तार । क्रम । परंपरा
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें