🕉️ 20 November 2026, Friday · 07:18:38 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

आलिंगन
āliṃgana
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
आलिंगन संज्ञा पुं॰ [सं॰] [वि॰ आलिंगित, आलिंगी, आलिंग्य] गले से लगाना । हृदय से लगाना । परिरंभण । उ॰—अजहूँ न लक्ष्मी च्द्रगुप्तहिं गाढ आलिंगन करै ।—भारतेंदु ग्रं॰, भा॰ १, पृ॰ १ । विशेष—यह सात प्रकार की बहिर्रतियों में गिना गया है; जैसे—आलिंगन, चुंबन, परस, मर्दन, नख-रद-दान । अधर- पान सो जाहिए, बहिरति सात सुजान ।—केशव ग्रं॰ भा॰ १, पृ॰ १४ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आ-लिङ्गन n. clasping, embracing
an embrace, MBh.; Pañcat.; Megh. &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (153,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आलिंगनं Embracing, clasping, an embrace; (स प्राप) आलिंगननिर्वृतिं R. 12. 65; (said to be of seven kinds; आमोद˚, मुदित˚, प्रेमन्˚, मानस˚, रुचि˚, मदन˚ and विनोद˚).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0259-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आलिङ्गन न० आ + लिगि--ल्युट् । आश्लेषणे अङ्गेनाङ्गसं- योजनभेदे । “आलिङ्गनान्यधिकृताः स्फुटमापुरेव” माघः “प्रियालिङ्गननिर्वृतिम्” रघुः । तच्च सप्तधा । आमो- दालिङ्गनं मुदितालिङ्गनं प्रेमालिङ्गनं मानसालिङ्गनं रुच्यालिङ्गनम् मदनालिङ्गनम् विनोदालिङ्गनमिति भेदात् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0824,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आलिङ्गनं, क्ली, (आङ् + लिङ्ग + ल्युट् ।) प्रीतिपूर्व्वक- परस्पराश्लेषः । कोलाकोली इति भाषा । तत्- पर्य्यायः । अङ्गपालिः २ श्लिषा ३ । इति त्रिकाण्ड- शेषः ॥ परिरम्भः ४ परीरम्भः ५ परिष्वङ्गः ६ संश्लेषः ७ उपगूहनं ८ । इत्यमरः ॥ तत्सप्तधा यथा । आमोदालिङ्गनं १ मुदितालिङ्गनं २ प्रेमा- लिङ्गनं ३ आनन्दालिङ्गनं ४ रुच्यालिङ्गनं ५ मदना- लिङ्गनं ६ विनोदालिङ्गनं ७ । इति कामशास्त्रम् ॥ (“आलिङ्गनान्यधिकृताः स्कुटमापुरेव” । इति माघः ॥ यथा मेघटूते उत्तरमघे ९ । “यत्र स्त्रीणां प्रियतमभुजालिङ्गनोच्छूसितानां” ।)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-191-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "आलिंगन" आता है (27)
आश्लेष आलिंगनउपगूहन आलिंगनपरिरंभ गले से गला या छाती से छाती लगाकर मिलना । आलिंगननिषंगथि आलिंगनस्वंग आलिंगनक्षीरनीर आलिंगन । गले लगानापरिश्लेष आलिंगन । गले मिलनालिंगन आलिंगन । छाती से लगानास्वंजन आलिंगन । भेंटनापरिष्वंजन आलिंगन । गले मिलना या गले से लगाना । छाती से लगना या लगानाश्लेषा आलिंगन । भेंटनासमारंभण गले लगाना । आलिंगनभुजसंभोग आलिंगनरंभन आलिंगन । परिरंभणषंजन आलिंगनअंगपाली आलिंगन । अँकवारपरिस्वंजन आलिंगन । परिष्वंगहेलि जाती हुई बारातश्लेष मिलना । जुड़ना । एक में सटने यो लगने का भावअभिषंग पूर्ण संबंध या मिलन (को॰)प्रसहन हिंसक पशुसंश्लेष मेल । मिलाप । संयोगश्लिषा मिलना । जुड़ना । संयुक्त होनाउपश्लेष संपर्कपरिमिलन स्पर्श । छूनाश्लेषण मिलाना । जोड़ना । एक में सटाना । संयुक्त करनातिलतुंडुलक भेंट । मिलन
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें