🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:17:47 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

श्लेष
śleṣa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
श्लेष संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. मिलना । जुड़ना । एक में सटने यो लगने का भाव ।
२. संयोग । जोड़ । मिलान ।
३. आलिंगन । परिरंभण । भेंटना ।
४. साहित्य में एक अलंकार जिसमें एक शब्द के दो या अधिक अर्थ लिए जाते हैं । दो अर्थवाले शब्दों का प्रयोग ।
५. मैथुन । संभोग (को॰) ।
६. दाह । जलन (को॰) ।
७. व्याकरण में वृद्धि या आगम (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. श्लेष m. burning, MW.
2. श्लेष m. adhering or clinging to (loc.), R.
connection, junction, union (also applied to sexual union), MBh.
embracing, an embrace, Kāv.; Sāh.
(in rhet.) ‘connection’, ‘combination’ (one of the ten Guṇas or merits of composition, consisting either in a pleasing combination of words or of contrasted ideas, or of words having a double meaning) double meaning, equivoque, ambiguity, paronomasia, pun, hidden meaning, Vām.; Kāvyād.; Sāh. &c.
a grammatical augment, Nyāyas.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1104,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
श्लेषः [श्लिष्-घञ्] 1 An embrace. --2 Clinging or adhering to. --3 Union, junction, contact; निरंतरश्लेषघनाः K. (where it has the next sense also). --4 Pun, paronomasia, double entendre, susceptibility of a word or sentence, to yield two or more interpretations (regarded as a figure of speech and very commonly used by poets; for def. see K. P. Kārikās 84 and 96); अश्लेषि न श्लेषकवेर्भवत्याः श्लोकद्वयार्थः सुधिया मया किं N. 3. 69; see शब्दश्लेष also. --5 Burning. --Comp. --अर्थः a pun, double entendre. --भित्तिक a. trusting on (lit. having for its basis) a Śleṣa.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1062-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
श्लेष पु० श्लिष--घञ् । १ संसर्गे अमरः । २ दाहे ३ आलिङ्गने ४ शब्दालङ्कारभेदे च अलङ्कारशब्दे ४०५ पृ० दृश्यम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5157,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
श्लेषः, पुं, (श्लिष + घञ् ।) संयोगः । तत्पर्य्यायः ॥ सन्धिः २ । इत्यमरः ॥ दाहः । आलिङ्गनम् । इति श्लिषधात्वर्थदर्शनात् ॥ * ॥ (यथा आर्य्या- सप्तसत्याम् । ३८८ । “पुलकितकठोरपीवरकुचकलशश्लेषवेदना- भिज्ञः । शम्भोरुपवीतफणी वाञ्छति मानग्रहं देव्याः ॥” * ॥ श्लिष्यतीति । श्लिष + “श्याद्व्यधास्रुसंस्र्विति ।” ३ । १ । १४१ । इति णः ।) शब्दालङ्कारविशेषः । तस्य लक्षणादिर्यथा, -- “वाच्यभेदेन भिन्ना यद्युगपद्भाषणस्पृशः । श्लिष्यन्ति शब्दाः श्लेशोऽसावक्षरादिभिरष्टधा ॥” अर्थभेदेन शब्दभेद इति दर्शने काव्यमार्गे स्वरो न गण्यते इति च न ये वाक्यभेदेन भिन्ना अपि शब्दा यद्युगपदुच्चारणेन श्लिष्यन्ति भिन्न- स्वरूपमपह्नुवते स श्लेषः ॥ * ॥ स च वर्णपद- लिङ्गभाषाप्रकृतिप्रत्ययविभक्तिवचनानां भेदा- दष्टधा । क्रमेणोदाहरणम् । [] “अलङ्कारः शङ्काकरनरकपालं परिजनो विशीर्णाङ्गो भृङ्गी वसु च वृष एको बहुवयाः । अवस्थेयं स्थाणोरपि भवति सर्व्वामरगुरो- र्विधौ वक्रे मूर्द्ध्नि स्थितवति वयं के पुनरमी ॥ पृयुकार्त्तस्वरपात्रं भूषितनिःशेषपरिजनं देव । विलसत्करेणुगहनं सम्प्रति सममावयोः सदनम् भक्तिप्रह्वविलोकनप्रणयिणी नीलोत्पलस्पर्द्धिनी ध्यानालम्बनतां समाधिनिरतैर्नीते हितप्राप्तये । लावण्यैकमहानिधी रसिकतां लक्ष्मीदृशो- स्तन्वती युष्माकं कुरुतां भवार्त्तिशमनं नेत्रे तनुर्व्वा हरेः ॥” एष एव वचनश्लेषोऽपि । “महदे सुर सन्धम्मे तमवसमासं गमागमा हरणे । हर वहु शरणं तं चित्तमोहमबसर उमे सहमा ॥ अयं सर्व्वाणि शास्त्राणि हृदि ज्ञेषु च वक्ष्यति सामर्थ्यकृदमित्राणां मित्राणाञ्च नृपात्मजः ॥ रजनिरमणमौलेः पादपद्मावलोक- क्षणसमयपराप्ता पूर्व्वसम्पत्सहस्रम् । प्रथमनिवहमध्ये जातु चित्तप्रसादा- दहमुचित्रुचिः स्यान्नन्दिता सा तथा मे ॥ सर्व्वस्वं हर सर्व्वस्य त्वं भवच्छेदतत्परः । नयोपकारसाम्मुख्यमायासि तनुवर्त्तनम् ॥” ‘भेदाभावात् । प्रकृत्यादेर्भेदोऽपि नवमो भवेत् ॥’ नवमोऽपीत्यपिर्भिन्नक्रमः । उदाहरणम् । “योऽसकृत् परगोत्राणां पक्षच्छेदक्षणक्षमः । शतकोटिदतां बिभ्रद्विबुधेन्द्रः स राजते ॥” अत्र प्रकरणादिनियमाभावात् द्वावप्पर्थौ वाच्यौ ननु स्वरितादिगुणभेदात् भिन्नप्रयत्नोच्चार्य्याणां तदभेदादभिन्नप्रयत्नोच्चार्य्याणाञ्च शब्दानां बन्धे- ऽनियमेनालङ्कारान्तरप्रतिभोत्पत्तिहेतुः । शब्द- श्लेषोऽर्थश्लेषश्चेति द्विविधोऽप्ययमर्थालङ्कारमध्ये गणितोऽन्यैरिति कथमयं शब्दालङ्कारः । उच्यते । इह दोषगुणालङ्काराणां शब्दार्थगत- त्वेन यो विभागः सोऽन्वयव्यतिरेकाभ्यामेव व्यवतिष्ठते । तथा हि कष्टत्वादिगाडत्वाद्यनुप्रा- सादयो व्यर्थत्वादिप्रौढत्वाद्युपमादयः सद्भावत- दभावानुविधायित्वादेव शब्दार्थगतत्वेन व्यव- प्यन्ते । तथाहि । “स्वयञ्च पल्लवाताम्रभास्वत्करविराजिता ।” इत्यभङ्गश्लेषः ॥ प्रभातसन्ध्ये वा श्वापफललुब्धे हितप्रदेति सभङ्गशब्दश्लेषश्चेति द्वावपि शब्दै- कसमाश्रयाविति द्वयोरपि शब्दश्लेषत्वमुपपन्नम् न त्वाद्यस्यार्थश्लेषत्वम् । अथेश्लेषस्यतु स विषयः यत्र शब्दपरिवर्त्तनेऽपि न श्लेषत्वखण्डना । यथा, “स्ताकेनोन्नतिमायाति स्तोकेनायात्यधोगतिम् अहो स्वसदृशी वृत्तिस्तुलाकोटेः खलस्य च ॥” न चायमुपमाप्रतिभोत्पत्तिहेतुः श्लेषः । अपि तु श्लेषप्रतिमोत्पत्तिहेतुरुपमा । तथा हि । [] यथा कमलमिव मुखं मनोज्ञमेतत् कचतितरा- मित्यादौ गुणसाम्ये क्रियासाम्ये उभयसाम्ये वा उपमा तथा सकलकलं पुरमेतज्जातं संप्रति च सितांशुविम्बमिवेत्यादौ शब्दमात्रसाम्ये- ऽपि युक्तैव तथा ह्युक्तं रुद्रटेन । स्फुटं अर्थालङ्कारावेतौ उपमासमुच्चयौ किन्तु । आश्रित्य शब्दमात्र
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "श्लेष" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें