🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:04:50 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

सखी
sakhī
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
सखी १ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. सहेली । सहचरी । संगिनी ।
२. साहित्य ग्रंथों के अनुसार वह स्त्री जो नायिका के साथ रहती हो और जिससे वह अपनी कोई बात न छिपावे । विशेष—सखी का चार प्रकार का कार्य होता है—मंडन, शिक्षा, उपालंभ और परिहास ।
३. एक प्रकार का छंद जिसके प्रत्येक चरण में १४ मात्राएँ और अंत में एक मगण या एक यगण होता है । इसकी रचना में आदि से अंत तक दो दो कलें होती हैं—२ + २ + २ + २ + २ + २ और कभी कभी २ + ३ + ३ + २ + २ + २ भी होता है और विराम ८ और ६ पर होता है । विरामभेद के अनुसार कवियों ने इसके दो भेद किए हैं—(१) विजात और (२) मनोरम । यौ॰—सखी भाव । सखी संप्रदाय ।
सखी २ वि॰ [अ॰ सखी] दाता । दानी । दानशील । जैसे,—सखी से सूम भला जे तुरंत दे जबाब । (कहावत) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सखी , (ई), f., see below.
सखी f. a female friend or companion, a woman's confidante, MBh.; Kāv. &c.
a mistress, VarBṛS.
(ifc.) a woman who shares in or sympathizes with, Kum.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1130,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सखी A female friend or companion, a lady's maid; नृत्यति युवतिजनेन समं सखि विरहिजनस्य दुरंते Gīt. 1.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1076-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सखी स्त्री सखि + स्त्रीत्वे ङीप् । १ सहचर्य्यां हेमच० २ वाय- स्यायाम् अमरः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5191,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सखी, स्त्री, (“सख्यश्विश्वीति भाषायाम् ।” ४ । १ । ६२ । इति ङीष् ।) सहचरी । तत्पर्य्यायः । आलिः २ वयस्या ३ । इत्यमरः । सध्रीची ४ । इति हेमचन्द्रः ॥ (यथा, रघुः । ३ । “अथेप्सितं भर्त्तुरुपस्थितोदयं सखीजनोद्वीक्षणकोमुदीमुखम् । निदानमिक्ष्वाकुकुलस्य सन्ततेः सुदक्षिणा दौर्हृदलक्षणं दधौ ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-210-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "सखी" आता है (18)
आलि सखी । सहेली । वयस्याहला वयस्या । सहेली । सखीअनुनायिका मुख्य नायिका की सहचरी । जैसे,— सखी, दासी, परिचारिका आदिवयस्या सखी । सहेलीसहचारिणी साथ में रहनेवाली । सहचरी । सखीबयसा सखी । वयस्या ।—अनेकार्थ॰, पृ॰ ९३सजनी सखी । सहेली । मित्र स्त्रीहेली पु ^१ अव्य॰ हे सखीसहेली साथ में रहनेवाली स्त्री । संगिनी । सखीस्वजनी सखीउद्दीपन उत्तेजित करने की क्रिया । उभाड़ना । बढ़ाना । जगानादूती प्रेमी का संदेसा प्रेमिका तक या प्रेमिका का संदेसा प्रेमी तक पहुँचानेव…सुता लड़की । कन्या । पुत्री । बेटीसहचरी सहचर का स्त्री॰ रूपअली पु ^१ संज्ञा स्त्री॰ईठि पु संज्ञा स्त्रीबीर दे॰ 'वीर'भटू † संज्ञा स्त्री॰
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें