🕉️ 19 November 2026, Thursday · 01:04:12 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

दूती
dūtī
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
वाणिनी (3.3.119) नर्तकी
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
दूती संज्ञा स्त्री॰ [सं॰] प्रेमी का संदेसा प्रेमिका तक या प्रेमिका का संदेसा प्रेमी तक पहुँचानेवाली स्त्री । स्त्री और पुरुष को मिलानेवाली या एक का संदेसा दूसरे तक पहुँचानेवाली स्त्री । कुटनी । विशेष—साहित्य में दूतियाँ तीन प्रकार की मानी गई हैं—उत्तमा, मध्यमा और अधमा । उत्तमा दूती उसे कतहते हैं जो मीठी मीठी बातें कहकर अच्छी तरह समझाती हो । मध्यमा दूती उसे कहते हैं जो कुछ मधुर और कुछ कटु बातें सुनाकर अपना काम निकालना चाहती हो । केवल कटु बातें कहकर आपना काम निकालनेवाली दूती को अधमा दूती कहते हैं । सखी, नर्तकी, दासी, संन्यासिनी, धोबि, चितेरिन, तँबोलिन, गँधिन आदि स्त्रियाँ दूती के काम के लिये उपयुत्क समझी जाती है । पर्या॰—संचारिक । सारिक । दूतिका । कुट्टनी ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दूती f. female messenger, esp. procuress, go-between, RV.; MBh.; Kāv. &c.
a kind of bird (= सारिका), L.
दूती or दूति, N. of a female attendant on Durgā, W.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (489,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दूतिका, --दूती 1 A female messenger, a confidante. --2 A go-between, procuress. --3 A gossiping or mischief-making woman. (N. B. The ती of दूती is sometimes shortened; see R. 18. 53, 19. 18; Ku. 4. 16 and Malli. thereon).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0574-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दूती, स्त्री, (दूतिः । कृदिकादिति वा ङीष् ।) सारिका । इति राजनिर्घण्टः ॥ दौत्यकर्म्मणि- नियुक्ता स्त्री । स्त्रीपुंसोः सन्देशप्रापिका । तत्- पर्य्यायः । सञ्चारिका २ । इत्यमरः । २ । ६ । १७ ॥ दूतिः ३ दूतीका ४ दूतिका ५ । इति शब्दरत्नावली ॥ (यथा, आर्य्यासप्तशत्याम् । २८० । “दयितप्रहितां दूतीमालम्ब्य करेण तमसि गच्छन्ती । स्वेदच्युतमृगनाभिर्दूराद्गौराङ्गि ! दृश्यासि ॥”) दौत्यव्यापारपारङ्गमा । तस्याः संघट्टनविरह- निवेदनादीनि कर्म्माणि । इति रसमञ्जरी ॥ (तद्भेदगुणा यथा, साहित्यदर्पणे । ३ । १२६- १२७ । “दूत्यः सखी नटी दासी धात्रेयी प्रतिवेशिनी । बाला प्रव्रजिता कारूः शिल्पिन्याद्याः स्वयं तथा ॥ कलाकौशलमुत्साहो भक्तिश्चित्तज्ञता स्मृतिः । माधुर्य्यं नर्म्मविज्ञानं वाग्मिता चेति तद्गुणाः । एता अपि यथौचित्यादुत्तमाधममध्यमाः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-736-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "दूती" आता है (20)
संभली कुटनी । दूती । शंभलीसंचारिका संदेशवाहिका । दूतीचुंदी कुटनी । दूतीदूतिका दूतीकुंभदासी कुटनी । दूतीसुरतताली दूतीसनाली वह स्त्री जो स्त्रियों की दलाली करती हो । कुटनी । दूतीसांघाटिका वह स्त्री जो प्रेमी और प्रेमिका का संयोग कराती हो । कुटनी । दूतीवाक्यहारिणी दूती । संदेशवाहिकादुत्ती पु † संज्ञा स्त्री॰ दूत कार्य करनेवाली स्त्री । दूतीदल्लाला कुटनी । दूतीउद्दीपन उत्तेजित करने की क्रिया । उभाड़ना । बढ़ाना । जगानाविभावरी रात्रि । रातसंघाटिका स्त्रियों का प्राचीन काल का एक प्रकार का पहनावाअर्वती घोड़ीकूटी हँसी उडा़नेवाला । मसखराकारा[१] बंधन । कैदकुटनी स्त्रियों को बहकाकर उन्हें पर- पुरुष से मिलाने अथवा एक का संदेशा दूसरे…नायका दे॰ 'नायिका'मशाता प्रसाधिका
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें