🕉️ 22 November 2026, Sunday · 12:47:29 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

उद्दीपन
uddīpana
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
उद्दीपन संज्ञा पुं॰ [सं॰] [वि॰ उद्दीपनीय, उद्दीपक, उद्दीपित, उद्दीप्त, उदीष्य]
१. उत्तेजित करने की क्रिया । उभाड़ना । बढ़ाना । जगाना ।
२. उद्दीपन करनेवाली वस्तु । उत्तेजित करनेवाला पदार्थ ।
३. काव्य में वे विभाव जो रस को उत्तेजित करते हैं जैसे श्रृंगार रस का का उद्दीपन करनेवाले सखा, सखी, दूती, ऋतु, पवन, वन, उपवन, चाँदनी आदि हैं ।
४. ज्वलित करना जलाना । (को॰) ।
४. मृत व्यकित को जलाना । शवदाह (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उद्-दीपन mfn. inflaming, exciting, VarBṛS.
affecting violently (as poison), Daś. 12, 10
उद्-दीपन n. the act of inflaming, illuminating
lighting up, VarBṛS.
inflaming (a passion), exciting, animating, stimulating, R.; Ṛtus.; Sāh. &c.
an incentive, stimulus
any aggravating thing or circumstance (giving poignancy to feeling or passion), Sāh.
burning (a body &c.), L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (188,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उद्दीपनं 1 Inflaming, exciting; क्रोध˚, अग्नि˚. --2 (In Rhet.) That which excites or feeds (a sentiment or rasa), any aggravating or attendant circumstance which gives poignancy to a feeling or passion; उद्दीपनविभावास्ते रसमुद्दीपयंति ये S. D. 160; see आलंबनं also. --3 Illuminating, lighting, setting fire to, burning; Ve. 5. 25. --4 Burning of a body.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0307-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उद्दीपन न० उद् + दीप--णिच्--ल्युट् । १ प्रकाशने, २ उत्ते- [] जने च । ल्यु । अलङ्कारोक्ते रसाद्युद्दीपके “उद्दीपन- विभावास्ते रसमुद्दीपयन्ति ये” “रत्याद्युद्बोधकालोके विभावाः काव्यनाट्ययोः । आलम्बनोद्दीपनाख्यौ तस्य भेदा बुभौ स्मृतौ” आलम्बनस्य चेष्टाद्या देशकालाद- यस्तथा” सा० द० उक्ते आलम्बनस्य ३ चेष्टादौ विभावे यथा शृङ्गारे रसे “चन्द्रचन्दनरोलम्बरुताद्युद्दीपनं मतम्” हासे “विकृताकारवाक्चेष्टं यदालोक्य हसेज्जनः । तद- त्रालम्बनं प्राहुस्तच्चेष्टोद्दीपनं मतम्” । करुणे “शोऽ- कोऽत्र स्थायिभावः स्याच्छोच्यमालम्बनं मतम् । तस्य दाहा- दिकावस्था भवेदुद्दीपनं पुनः” । वीरे “आलम्बनविभा- वास्तु विजेतव्यादयोमताः । विजेतव्यादिचेष्टाद्यास्तस्यो- द्दीपनरूपिणः” । भयानके “यस्मादुत्पद्यते भीतिस्त- दत्रालम्बनं मतम् । चेष्टा घोरतरास्तस्य भवेदुद्दीपनं पुनः” । जुगुप्सायाम् “दुर्गन्धमांसपिशितमेदांस्यालम्बनं मतम् । तत्रैव कृमिपाताद्यमुद्दीपनमुदाहुतमु” । अद्भुते “पीत- वर्णो, वस्तु लोकातिगमालम्बनं मतम् । गुणानां तस्य महिसा भवेदुद्दीपनं पुनः” । शान्ते “परमात्मस्वरूप वा तस्यालम्बनमिष्यते । पुण्याश्रमहरिक्षेत्रतीर्थरम्यवनादयः । महापुरुषसङ्गाद्यास्तस्योद्दीपनरूपिणः” सा० द० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1175-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उद्दीपनं, क्ली, (उत् + दीप् + ल्युट् ।) प्रकाशनम् ॥ [] विभावविशेषः । यथा, -- “आलम्बनोद्दीपनाख्यौ तस्य भेदावुभौ स्मृतौ । उद्दीपनविभावास्ते रसमुद्दीपयन्ति ये” ॥ ते च । “आलम्बनस्य चेष्टाद्या देशकालादयस्तथा” ॥ चेष्टादीत्यादिशब्दात् रूपभूषणादयः । कालादि इत्यादिशब्दात् चन्द्रचन्दनकोकिलालापभ्रमर- झङ्कारादयः । इति साहित्यदर्पणे ॥ ३ य परि- च्छेदः ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-241-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔁 जिनके अर्थ में "उद्दीपन" आता है (4)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬