🕉️ 22 November 2026, Sunday · 03:54:46 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

आवर्ती

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

आवर्ती

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

आवर्ती

अर्थ: (भाववाचक स्त्रीलिङ्ग कृदन्त)

संस्कृत: भाषायाम् · पर्याय: गात्रानुलेपनी, वर्णक, विलेपन

अंग्रेज़ी: to speak, to talk, to shine, to glow

व्युत्पत्ति: वृत् + इन् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. वर्ति (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन · कृदन्त: आ + वृत् + क्तिन्
  2. वर्ति (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन · कृदन्त: आ + वृत् + क्तिन्
  3. आवर्तिन् (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  4. वर्ति (स्त्री.) — सम्बोधन, द्विवचन · कृदन्त: आ + वृत् + क्तिन्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — वर्ति (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमावर्तिःवर्तीवर्तयः
द्वितीयावर्तिम्वर्तीवर्तीः
तृतीयावर्त्यावर्तिभ्याम्वर्तिभिः
चतुर्थीवर्तये / वर्त्यैवर्तिभ्याम्वर्तिभ्यः
पञ्चमीवर्तेः / वर्त्याःवर्तिभ्याम्वर्तिभ्यः
षष्ठीवर्तेः / वर्त्याःवर्त्योःवर्तीनाम्
सप्तमीवर्तौ / वर्त्याम्वर्त्योःवर्तिषु
सम्बोधनहे वर्तेहे वर्तीहे वर्तयः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — वृत् (चुरादिगण) · अर्थ: (भाषायाम्)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमवर्तति / वर्तयतिवर्ततः / वर्तयतःवर्तन्ति / वर्तयन्ति
मध्यमवर्तयसि / वर्तसिवर्तथः / वर्तयथःवर्तथ / वर्तयथ
उत्तमवर्तयामि / वर्तामिवर्तयावः / वर्तावःवर्तयामः / वर्तामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: वर्तति · लट् (आत्मने.): वर्तयते · लिट्: वर्तयाञ्चकार · लिट् (आत्मने.): वर्तयाञ्चक्रे · लुट्: वर्तयिता · लुट् (आत्मने.): वर्तयिता · लृट्: वर्तयिष्यति · लृट् (आत्मने.): वर्तयिष्यते · लोट्: वर्ततात् · लोट् (आत्मने.): वर्तयताम् · लङ्: अवर्तत् · लङ् (आत्मने.): अवर्तयत · विधिलिङ्: वर्तयेत् · विधिलिङ् (आत्मने.): वर्तयेत · आशीर्लिङ्: वर्त्यात् · आशीर्लिङ् (आत्मने.): वर्तयिषीष्ट · लुङ्: अवर्तीत् · लुङ् (आत्मने.): अववर्तत · लृङ्: अवर्तयिष्यत् · लृङ् (आत्मने.): अवर्तयिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: वर्तन · ण्वुल्: वर्तकः · तृच्: वर्तिता · यत्: वर्त्यः · तव्य: वर्तितव्यः · अनीयर्: वर्तनीयः · क्त: वृत्तः · क्तवतु: वृत्तवान् · शतृ: वर्तन् · स्य-शतृ: वर्तिष्यन् · शानच्: वर्तयमानः · क्त्वा: वृत्त्वा · ल्यप्: प्रवृत्य · तुमुन्: वर्तितुम् · णमुल्: वर्तम् · घञ्: वर्तः · क्तिन्: वृत्ति · क्वसु: ववृत्वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — वर्ति
वर्ति
varti
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
शरीर पर लगाने का सुगन्धित लेप (2.6.134) गात्रानुलेपनी · वर्णक · विलेपन
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
वर्ति संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. बत्ती ।
२. अंजन ।
३. वह बत्ती जो वैद्य घाव में देता है ।
४. औषध बनाना ।
५. अनुलेपन । उबटन ।
६. गोली । बटी ।
७. लकीर । रेखा (को॰) ।
८. गले की सूजन (को॰) ।
९. ऐंद्रजालिक का या आभिचारिक तिलक (को॰) ।
१०. कपड़े के किनारे की झालर (को॰) ।
११. चिराग । दीपक (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. वर्ति f. = वर्ती
2. वर्ति in comp. for वर्तिन्.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (925,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वर्तिः --र्ती f. [वृत्-इन् वा ङीप्] 1 Anything wrapped round, a pad, roll. --2 An unguent, ointment, eye-salve, collyrium or any cosmetic (in the form of a ball or pill); सा पुनर्मम प्रथमदर्शनात्प्रभृत्यमृतवर्तिरिव चक्षुषोरानंदमुत्पादयंती Māl. 1; इयममृतवर्तिर्नयनयोः U. 1. 38; कर्पूरवर्तिरिव लोचनतापहंत्री Bv. 3. 16; Vb. 1. --3 The wick of a lamp; Māl. 10. 4. --4 The projecting threads or unwoven ends (of a cloth), the fringe. --5 A magical lamp. --6 The protuberance round a vessel. --7 A surgical instrument (such as a bougie). --8 A streak, line. --9 Swelling in the throat. --10 A swelling formed by internal rupture.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0949-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वर्त्ति(र्त्ती) स्त्री वृत--इन् वा ङीप् । १ लेखे २ नयनाञ्जने ३ गात्रानुलेपने ४ दीपदशायां ५ भिषजां निर्मेयौषधभेदे (वाति) “कतकस्य फलं शङ्खः सैन्धवं त्र्यूषणं वचा । केणो रसाञ्जनं क्षौद्रं विडङ्गानि मनःशिला । एषां वर्त्तिर्हन्ति कार्च तिमिरं पटलं तथा” गरुडपु० १९८ अ० । ६ दीपे च मेदि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4854,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वर्त्तिः, स्त्री, (वर्त्ततेऽनया इति । वृत् + “हृपिषि- रुहिवृतिविदिच्छिदिकीर्त्तिभ्यश्च ।” उणा० ४ । ११८ । इति इन् ।) भेषजनिर्म्माणम् । नयना- ञ्जनम् । लेखः । गात्रानुलेपनी । दीपदशा । (यथा, भागवते । ५ । ११ । ८ । “यथा प्रदीपो घृतवर्त्तिमश्नन् शिखाः सधूमा भजति ह्यन्यदा स्वम् ॥”) दीपः । इति मेदिनी । ते, ५५ ॥ * ॥ वर्त्ति- विशेषो यथा, -- “कतकस्य फलं शङ्खः सैन्धवं त्र्यूषणं वचा । फेनो रसाञ्जनं क्षौद्रं षिडङ्गानि मनःशिला । एषां वर्त्तिर्हन्ति कासं तिमिरं पटलं तथा ॥” इति गारुडे १९८ अध्यायः ॥ [] (वर्त्ततेऽनयेति । वृत् + “वृतेश्छन्दसि ।” उणा० ४ । १४० । इति इः । बाहुलकात् लोकेऽपि । योगकर्म्मद्रव्यम् । इत्युज्ज्वलदत्तः ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-290-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
आवर्तीवर्ति (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन · कृदन्त: आ + वृत् + क्तिन् 📚
अन्य सम्भावना: वर्ति (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन · कृदन्त: आ + वृत् + क्तिन् | आवर्तिन् (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

आवर्ती 📚 ➤ (भाववाचक स्त्रीलिङ्ग कृदन्त)
संस्कृत: भाषायाम् · पर्याय: गात्रानुलेपनी, वर्णक, विलेपन

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
वर्ति 📚बत्ती🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
वर्ति
शरीर पर लगाने का सुगन्धित लेप (२.६.१३४) — गात्रानुलेपनी, वर्णक, विलेपन

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • आवर्ती: आ + वृत् + क्तिन् — भाववाचक स्त्रीलिङ्ग कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें