🕉️ 20 November 2026, Friday · 01:23:13 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

आसक्त

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

आसक्त

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

आसक्त

अर्थ: अत्यनुरक्त, कृतसंकल्प, जुटा हुआ, लगा हुआ

संस्कृत: पर्याय: तत्पर, प्रसित

व्युत्पत्ति: आ+सञ्ज्+क्त (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. आसक्त (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. आसक्त (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  3. सक्त (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: आ + सञ्ज् + क्त
  4. सक्त (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: आ + सञ्ज् + क्त

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — आसक्त (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाआसक्तःआसक्तौआसक्ताः
द्वितीयाआसक्तम्आसक्तौआसक्तान्
तृतीयाआसक्तेनआसक्ताभ्याम्आसक्तैः
चतुर्थीआसक्तायआसक्ताभ्याम्आसक्तेभ्यः
पञ्चमीआसक्तात् / आसक्ताद्आसक्ताभ्याम्आसक्तेभ्यः
षष्ठीआसक्तस्यआसक्तयोःआसक्तानाम्
सप्तमीआसक्तेआसक्तयोःआसक्तेषु
सम्बोधनहे आसक्तहे आसक्तौहे आसक्ताः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — आसक्त
आसक्त
āsakta
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
लगन वाला (3.1.9) तत्पर · प्रसित
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
आसक्त वि॰ [सं॰]
१. अनुरक्त । लीन । लिप्त । जैसे,—इँद्रियो में आसक्त रहना ज्ञानियों का काम नहीं ।
२. आशिक । मोहित । लुब्ध । मुग्ध । जैसे—वह उस स्त्री पर आसक्त है ।
३. विश्वास माननेवाला (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आ-सक्त mfn. fixed or fastened to
attached to, lying on or upon, ŚBr.; Kum.; R.; Kathās. &c.
attached strongly to, intent on
zealously following or pursuing, MBh.; VarBṛ.; Kathās.; Pañcat. &c.
wound round, encircled
accompanied or furnished with
following directly, immediately proceeding from (acc.), MBh.
आसक्त n. darkness, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (160,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आसक्त p. p. 1 Strongly attached to, intent on, devoted or addicted to, (usually with loc. or in comp.); द्यूत˚, मृगया˚. --2 Absorbed or engaged in, zealously following or pursuing. --3 Fixed on, directed towards, joined or attached to, placed or resting on; मन्मुखासक्तदृष्टिः K. 158; यदासक्तं सख्यं जने Mv. 5. 58 formed; शिखरासक्तमेघाः Ku. 6. 40 resting on; ˚बाहुलतया 8. --4 Surrounded, encircled. --5 Continuous, perpetual, eternal. --6 Trusting to, confiding in. --क्तं ind. Eternally, perpetually. --Comp. --चित्त, --चेतस्, --मनस् a. having the mind fixed on any object.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0268-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आसक्त क्रि० आ + सन्ज--क्त । १ आसङ्गयुक्ते विषयान्तरपरि- हारेण तदेकतानतयाभिनिष्टे २ अनवरते न० जटा० ३ त- द्वति ४ सम्यक्संवद्धे च त्रि० आसक्तचित्तः आसक्तचेताः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0878,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आसक्तः, त्रि, (आङ् + सञ्ज + क्तः ।) आसक्तिवि- शिष्टः । तत्पर्य्यायः । तत्परः २ प्रसितः ३ । इत्य- मरः ॥ (विषयान्तरपरिहारेण सर्व्वदा निविष्टः । यथा, किराते । ११ । ३४ । “असक्तास्तास्वमी मूढा वामशीला हि जन्तवः” ।)
आसक्तं, क्ली, (आङ् + सञ्ज + क्त ।) नित्यं । सततं । अविरतं । इति जटाधरः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-196-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "आसक्त" आता है (32)
अनुरत लीन । आसक्तसंरक्त अनुरक्त । आसक्त । प्रेममग्नविमुग्ध मोहित । आसक्तसानुराग अनुरागयुक्त । प्रेमयुक्त । आसक्तजातकाम आसक्त । अनुरक्तभोइ आद्र । आसक्त । भीजा हुआमाइल पु वि॰ आकर्षित । आसक्त । प्रवृत्तशैदा आशिक । आसक्त । मुग्धबदधराग दृढ़ प्रेमवाला । दृढ़ अनुरागयुक्त । आसक्तफरेफ्ता लुभाया हुआ । आसक्त । आशिकबदधस्नेह आसक्त । अनुरक्तबदधानुराग आसक्त । बदधरागमुग्ध मोह या भ्रम में पड़ा हुआ । मूढ़युक्त एक साथ किया हुआ । जुड़ा हुआ । किसी के साथ मिला हुआव्यग्र घबराया हुआ । व्याकुलसंसक्त लगा हुआ । सटा हुआ । मिला हुआअवलिप्त लगा हुआ । पोता हुआप्रसक्त संश्लिष्ट । लगा हुआसमासक्त लगा हुआ । जुड़ा हुआ । अनुस्यूतव्यतिषक्त मिला हुआ । मिश्रितमोहित मोह या भ्रम में पड़ा हुआ । मुग्धअभिलीन भली भाँति लीनसंगी वह जो सदा संग रहता हो । साथीगृद्ध पु संज्ञा पुं॰ दे॰ 'गृध्र'शौंडि चतुर । दक्ष । कुशलउपसक्त लगा हुआ । संलग्नप्रह्ल प्रसन्न । आनंदितप्रेमी वह जो प्रेम करता हो । प्रेम करनेवाला । चाहनेवाला । अनुरागीआसंगी संपर्की । मेलजोल रखनेवालाअनुरत्क अनुरागयुक्त । प्रेमयुक्त ।—सरिता बनी माया उसे कहती कि तुम अनिरक्त हो ।…मुब्तला ग्रस्त । पकड़ा हुआप्रर्सित बँधा हुआ । आबद्ध

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
आसक्तआसक्त (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: आसक्त (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन | सक्त (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: आ + सञ्ज् + क्त

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

आसक्त 📚 ➤ अत्यनुरक्त, कृतसंकल्प, जुटा हुआ, लगा हुआ
संस्कृत: पर्याय: तत्पर, प्रसित

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
आसक्त 📚अनुरक्त । लीन । लिप्त । जैसे,—इँद्रियो में आसक्त रहना ज्ञानियों का काम…🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
आसक्त
लगन वाला (३.१.९) — तत्पर, प्रसित

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • आसक्त: आ+सञ्ज्+क्त (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें