🕉️ 20 November 2026, Friday · 03:42:46 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

उतंगा

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

उतम्+गाः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

उतम्

अर्थ: बुना हुआ, सीया हुआ

संस्कृत: शब्दे · पर्याय: ऊत, स्यूत

अंग्रेज़ी: to sound

व्युत्पत्ति: वे+ क्त (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. उत (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: उ + क्त
  2. उत (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: उ + क्त
  3. उत (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: उ + क्त

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — उत (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाउतःउतौउताः
द्वितीयाउतम्उतौउतान्
तृतीयाउतेनउताभ्याम्उतैः
चतुर्थीउतायउताभ्याम्उतेभ्यः
पञ्चमीउतात् / उताद्उताभ्याम्उतेभ्यः
षष्ठीउतस्यउतयोःउतानाम्
सप्तमीउतेउतयोःउतेषु
सम्बोधनहे उतहे उतौहे उताः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — उ (भ्वादिगण) · अर्थ: शब्द करना (शब्दे)

लट् लकार, आत्मनेपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमअवतेअवेतेअवन्ते
मध्यमअवसेअवेथेअवध्वे
उत्तमअवेअवावहेअवामहे

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट् (आत्मने.): अवते · लिट् (आत्मने.): ऊवे · लुट् (आत्मने.): ओता · लृट् (आत्मने.): ओष्यते · लोट् (आत्मने.): अवताम् · लङ् (आत्मने.): आवत · विधिलिङ् (आत्मने.): अवेत · आशीर्लिङ् (आत्मने.): ओषीष्ट · लुङ् (आत्मने.): औष्ट · लृङ् (आत्मने.): औष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: अवन · ण्वुल्: आवकः · तृच्: ओता · यत्: अव्यः · ण्यत्: आव्यः · तव्य: ओतव्यः · अनीयर्: अवनीयः · क्त: उतः · क्तवतु: उतवान् · शानच्: अवमानः · क्त्वा: उत्वा · ल्यप्: प्रोत्य · तुमुन्: ओतुम् · णमुल्: आवम् · क्तिन्: उति · क्वसु: ऊविवान्

गाः

अर्थ: जाना

संस्कृत: गतौ

अंग्रेज़ी: to go

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. इ धातु (अदादिगण, परस्मैपद) — लुङ् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)
  2. गो (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन
  3. गो (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन
  4. गा (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन
  5. गा (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: गै + अच्
  6. गा (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन
  7. गा (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: गै + अच्
  8. गा (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन · कृदन्त: गै + अच्

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — इ (अदादिगण) · अर्थ: जाना (गतौ)

लुङ् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमअगात् / अगाद्अगाताम्अगुः
मध्यमअगाःअगातम्अगात
उत्तमअगाम्अगावअगाम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: एति · लिट्: इयाय · लुट्: एता · लृट्: एष्यति · लोट्: इतात् · लङ्: ऐत् · विधिलिङ्: इयात् · आशीर्लिङ्: ईयात् · लुङ्: अगात् · लृङ्: ऐष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: अयन · ण्वुल्: आयकः · तृच्: एता · यत्: एयः · तव्य: एतव्यः · अनीयर्: अयनीयः · क्त: इतः · क्तवतु: इतवान् · शतृ: यन् · स्य-शतृ: एष्यन् · क्त्वा: इत्वा · ल्यप्: प्रेत्य · तुमुन्: एतुम् · णमुल्: आयम् · क्तिन्: इति · क्वसु: ईयिवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — उत
उत
uta
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
'उत' — भी, अथवा (और प्रश्न) (3.3.258)
धागे से सिला/बुना (3.1.100) ऊत · स्यूत
विकल्प (या/अथवा) (3.4.5) आहो · उताहो · किमुत · किम् · किमु
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. उत mfn. (fr. √ वे, q.v.), sewn, woven.
2. उत ind. and, also, even, or, RV.; AV.; ŚBr.; ChUp. &c.
often used for the sake of emphasis, especially at the end of a line after इति or a verb (e.g. सर्व-भूतानि तम् पार्थ सदा परिभवन्त्य् उत, all creatures, O king, certainly always despise him, MBh. iii, 1026), MBh.; Bhag. &c. (As an interrogative particle, generally at the beginning of the second or following part of a double interrogation) or, utrum-an (e.g. कथम् निर्णीयते किं स्यान् निष्कारणो बन्धुर् उत विश्वास-घातकः, how can it be decided whether he be a friend without a motive or a violator of confidence? Hit.), Kum.; Kathās.; Bhartṛ.; Sāh. &c.
in this sense it may be strengthened by आहो (e.g. कच्चित् त्वम् असि मानुषी उताहो सुराङ्गना, art thou a mortal woman or divine? Nala), or by आहो-स्वित् (e.g. शालिहोत्रः किं नु स्याद् उताहोस्विद् राजा नलः, can it be Śālihotra or king Nala?) Rarely किम् is repeated before उत used in this sense (e.g. किम् नु स्वर्गात् प्राप्ता तस्या रूपेण किमुतान्यागता, has she arrived from heaven or has another come in her form? Mṛcch.), Amar.; MBh. &c. (As a particle of wishing, especially at the beginning of a sentence followed by a potential) would that! utinam! (e.g. उताधीयीत, would that he would read!) (उत preceded by किम्) on the contrary, how much more, how much less (e.g. समर्थो ऽसि सहस्रम् अपि जेतुं किमुतैकम्, thou art able to conquer even a thousand, how much more one, R.), Śak.; Vikr.; Ragh. &c. (उत preceded by प्रति) on the contrary, rather (e.g. एष पृष्टो ऽस्माभिर् न जल्पति हन्ति प्रत्य्-उत पाषाणैः, this one questioned by us does not speak, but rather throws stones at us), Kathās.; Pañcat. &c.
उत वा, or else, and (e.g. समुद्राद् उत वा पुरीषात्, from the sea or from the moisture in the air)
वा — उत वा or उताहो वापि — वा, either — or
उत — उत, both — and (e.g. उत बलवान् उताबलः, both the strong and the weak)
किम् — उत वा, whether — or else.
उत mfn. woven &c. See 1. उत, p. 175, col. 2.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (175,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उत ind. 1 A particle expressing (a) doubt, uncertainty guess (or); तत्किमयमातपदोषः स्यादुत यथा मे मनसि वर्तते Ś. 3; स्थाणुरयमुत पुरुषः G. M. (b) alternative; usually a correlative of किं (whether, or); किमिद गुरुभिरुपदिष्टमुत धर्मशास्त्रेषु पठितमुत मोक्षप्राप्तियक्तिरियं K. 155; किं येन सृजसि व्यक्तमुत येन बिभर्षि तत् Ku. 6. 23; the place of उत is also taken by आहो or आहोस्वित्; sometimes आहो, आहोस्वित् or स्वित् are joined to उत. (c) association, connection, (having a cumulative force, ‘and’, ‘also’); उत बलवानुताबलः; (d) interrogation; उत दंडः पतिष्यति; (e) deliberation; (f) intensity; (g) wishing (especially at the beginning of a sentence followed by a potential ‘would that’); (h) sometimes used as an expletive; (i) oft. used for the sake of emphasis especially at the end of a line after इति or a verb; तदा विद्याद्विवृद्धं सत्त्वमित्युत Bg. 14. 11; धर्मे नष्टे कुलं कृत्स्नमधर्मोऽ भिभवत्युत 1. 40. --2 With a preceding प्रति = on the contrary, on the other hand; but; सामवादाः सकोपस्य तस्य प्रत्युत दीपकाः Śi. 2. 55; न केवलं [] ध्रियते प्रत्युत पर्युपास्यमानस्तिष्ठति Nāg. 5. --3 With a preceding किं = how much more or how much less; see किम्. उत, --उत Either-or; एकमेव वरं पुंसामुतराज्यमुताश्रमः G. M. उत वा or else, and; वा-उतवा, उताहोवा पि-वा either-or.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0290-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उत अव्य० उ--क्त । १ विकल्पे, २ समुच्चये, ३ वितर्के, ४ प्रश्ने, ५ अत्यर्थेच । “यदक्रन्दः प्रथमं जायमान उद्यन्त् समुद्रादुत वा पुरीषात्” यजु० २९, १२ । “मानाग्निहोत्रमुत मान मौनम्” भा० आ० ३६२ अ० । “एतावन्ति च दासानां सहस्राण्युत सन्ति मे” भा० स० २२१ अ० । “तत् किमय मातपदोषः स्यादुत यथा मे मनसि वर्त्तते” शकु० । “वीरोरसः किमयमित्युत दर्पएषः” वीरच० “प्रभुः प्रहर्त्तुं किमुतान्यहिंस्राः” रघुः । “सारतोन विरोधी न स्वाभासो भरवानुत” किरा० । “धर्मे नष्टे कुलं कृत्स्नम- धर्मोऽभिभवत्युत” ज्ञानमावृत्य तु तमः प्रमादे सञ्जयत्युत” गीता ।
उत त्रि० वेञ--क्त । स्यूते ग्रथिते अमरः “यस्मिन्नोतञ्च । प्रोतञ्च” श्रुतिः
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1073,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उत व्य, (उ शब्दे + क्त ।) अत्यर्थम् । विकल्पः । समु- च्चयः । वितर्कः । प्रश्नः । पादपूरणम् । इति मेदिनी ॥ (अप्यर्थे । एवार्थे । “किमेतदारण्यं उत ग्राम्यम्” । इति पञ्चतन्त्रे । “तक्तिमयमातप- दोषः स्यात् उत यथा मे मनसि वर्त्तते” । इति शाकुन्तले । “वीरो रसः किमयमित्युत दर्प- एषः” । इति उत्तरचरिते ॥)
उतं, त्रि, (व्ये + क्त । यजादित्वात् सम्पसारणम् ।) तन्तुसन्तानः । वोना इति भाषा । तत्पर्य्यायः । ऊतं २ स्यूतम् ३ । इत्यमरः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-222-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
उतम्उत (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: उ + क्त 📚
अन्य सम्भावना: उत (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: उ + क्त | उत (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: उ + क्त
गाःइ धातु (अदादिगण, परस्मैपद) — लुङ् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे) 📚
अन्य सम्भावना: गो (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन | गो (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

उतम् 📚 ➤ बुना हुआ, सीया हुआ
संस्कृत: शब्दे · पर्याय: ऊत, स्यूत

गाः 📚 ➤ जाना
संस्कृत: गतौ

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
उत 📚mfn. (fr. √ वे, q.v.), sewn, woven🔵🟣🟢🟤
गा 📚पु † क्रि॰ अ॰ गया🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
उत

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

पदम्विच्छेदःसन्धिसूत्रम्
उतंगाउतम् + गाःअनुस्वार मोऽनुस्वारः (८.३.२३)

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • उतम्: उ + क्त — भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें