🕉️ 19 November 2026, Thursday · 08:46:54 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

उत
uta
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
'उत' — भी, अथवा (और प्रश्न) (3.3.258)
धागे से सिला/बुना (3.1.100) ऊत · स्यूत
विकल्प (या/अथवा) (3.4.5) आहो · उताहो · किमुत · किम् · किमु
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. उत mfn. (fr. √ वे, q.v.), sewn, woven.
2. उत ind. and, also, even, or, RV.; AV.; ŚBr.; ChUp. &c.
often used for the sake of emphasis, especially at the end of a line after इति or a verb (e.g. सर्व-भूतानि तम् पार्थ सदा परिभवन्त्य् उत, all creatures, O king, certainly always despise him, MBh. iii, 1026), MBh.; Bhag. &c. (As an interrogative particle, generally at the beginning of the second or following part of a double interrogation) or, utrum-an (e.g. कथम् निर्णीयते किं स्यान् निष्कारणो बन्धुर् उत विश्वास-घातकः, how can it be decided whether he be a friend without a motive or a violator of confidence? Hit.), Kum.; Kathās.; Bhartṛ.; Sāh. &c.
in this sense it may be strengthened by आहो (e.g. कच्चित् त्वम् असि मानुषी उताहो सुराङ्गना, art thou a mortal woman or divine? Nala), or by आहो-स्वित् (e.g. शालिहोत्रः किं नु स्याद् उताहोस्विद् राजा नलः, can it be Śālihotra or king Nala?) Rarely किम् is repeated before उत used in this sense (e.g. किम् नु स्वर्गात् प्राप्ता तस्या रूपेण किमुतान्यागता, has she arrived from heaven or has another come in her form? Mṛcch.), Amar.; MBh. &c. (As a particle of wishing, especially at the beginning of a sentence followed by a potential) would that! utinam! (e.g. उताधीयीत, would that he would read!) (उत preceded by किम्) on the contrary, how much more, how much less (e.g. समर्थो ऽसि सहस्रम् अपि जेतुं किमुतैकम्, thou art able to conquer even a thousand, how much more one, R.), Śak.; Vikr.; Ragh. &c. (उत preceded by प्रति) on the contrary, rather (e.g. एष पृष्टो ऽस्माभिर् न जल्पति हन्ति प्रत्य्-उत पाषाणैः, this one questioned by us does not speak, but rather throws stones at us), Kathās.; Pañcat. &c.
उत वा, or else, and (e.g. समुद्राद् उत वा पुरीषात्, from the sea or from the moisture in the air)
वा — उत वा or उताहो वापि — वा, either — or
उत — उत, both — and (e.g. उत बलवान् उताबलः, both the strong and the weak)
किम् — उत वा, whether — or else.
उत mfn. woven &c. See 1. उत, p. 175, col. 2.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (175,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उत ind. 1 A particle expressing (a) doubt, uncertainty guess (or); तत्किमयमातपदोषः स्यादुत यथा मे मनसि वर्तते Ś. 3; स्थाणुरयमुत पुरुषः G. M. (b) alternative; usually a correlative of किं (whether, or); किमिद गुरुभिरुपदिष्टमुत धर्मशास्त्रेषु पठितमुत मोक्षप्राप्तियक्तिरियं K. 155; किं येन सृजसि व्यक्तमुत येन बिभर्षि तत् Ku. 6. 23; the place of उत is also taken by आहो or आहोस्वित्; sometimes आहो, आहोस्वित् or स्वित् are joined to उत. (c) association, connection, (having a cumulative force, ‘and’, ‘also’); उत बलवानुताबलः; (d) interrogation; उत दंडः पतिष्यति; (e) deliberation; (f) intensity; (g) wishing (especially at the beginning of a sentence followed by a potential ‘would that’); (h) sometimes used as an expletive; (i) oft. used for the sake of emphasis especially at the end of a line after इति or a verb; तदा विद्याद्विवृद्धं सत्त्वमित्युत Bg. 14. 11; धर्मे नष्टे कुलं कृत्स्नमधर्मोऽ भिभवत्युत 1. 40. --2 With a preceding प्रति = on the contrary, on the other hand; but; सामवादाः सकोपस्य तस्य प्रत्युत दीपकाः Śi. 2. 55; न केवलं [] ध्रियते प्रत्युत पर्युपास्यमानस्तिष्ठति Nāg. 5. --3 With a preceding किं = how much more or how much less; see किम्. उत, --उत Either-or; एकमेव वरं पुंसामुतराज्यमुताश्रमः G. M. उत वा or else, and; वा-उतवा, उताहोवा पि-वा either-or.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0290-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उत अव्य० उ--क्त । १ विकल्पे, २ समुच्चये, ३ वितर्के, ४ प्रश्ने, ५ अत्यर्थेच । “यदक्रन्दः प्रथमं जायमान उद्यन्त् समुद्रादुत वा पुरीषात्” यजु० २९, १२ । “मानाग्निहोत्रमुत मान मौनम्” भा० आ० ३६२ अ० । “एतावन्ति च दासानां सहस्राण्युत सन्ति मे” भा० स० २२१ अ० । “तत् किमय मातपदोषः स्यादुत यथा मे मनसि वर्त्तते” शकु० । “वीरोरसः किमयमित्युत दर्पएषः” वीरच० “प्रभुः प्रहर्त्तुं किमुतान्यहिंस्राः” रघुः । “सारतोन विरोधी न स्वाभासो भरवानुत” किरा० । “धर्मे नष्टे कुलं कृत्स्नम- धर्मोऽभिभवत्युत” ज्ञानमावृत्य तु तमः प्रमादे सञ्जयत्युत” गीता ।
उत त्रि० वेञ--क्त । स्यूते ग्रथिते अमरः “यस्मिन्नोतञ्च । प्रोतञ्च” श्रुतिः
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1073,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उत व्य, (उ शब्दे + क्त ।) अत्यर्थम् । विकल्पः । समु- च्चयः । वितर्कः । प्रश्नः । पादपूरणम् । इति मेदिनी ॥ (अप्यर्थे । एवार्थे । “किमेतदारण्यं उत ग्राम्यम्” । इति पञ्चतन्त्रे । “तक्तिमयमातप- दोषः स्यात् उत यथा मे मनसि वर्त्तते” । इति शाकुन्तले । “वीरो रसः किमयमित्युत दर्प- एषः” । इति उत्तरचरिते ॥)
उतं, त्रि, (व्ये + क्त । यजादित्वात् सम्पसारणम् ।) तन्तुसन्तानः । वोना इति भाषा । तत्पर्य्यायः । ऊतं २ स्यूतम् ३ । इत्यमरः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-222-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें