🕉️ 20 November 2026, Friday · 02:13:47 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

उत्कः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

उत्कः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

उत्कः

अर्थ: इच्छुक, लालायित, उत्कंठित

संस्कृत: पर्याय: उन्मनस्

व्युत्पत्ति: उद्-स्वार्थे

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. उत्क (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. का (पुं.) — पञ्चमी विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: उत् + कै + अच्
  3. का (पुं.) — षष्ठी विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: उत् + कै + अच्
  4. का (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: उत् + कै + अच्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — उत्क (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाउत्कःउत्कौउत्काः
द्वितीयाउत्कम्उत्कौउत्कान्
तृतीयाउत्केनउत्काभ्याम्उत्कैः
चतुर्थीउत्कायउत्काभ्याम्उत्केभ्यः
पञ्चमीउत्कात् / उत्काद्उत्काभ्याम्उत्केभ्यः
षष्ठीउत्कस्यउत्कयोःउत्कानाम्
सप्तमीउत्केउत्कयोःउत्केषु
सम्बोधनहे उत्कहे उत्कौहे उत्काः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — उत्क
उत्क
utka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
उत्कण्ठित (3.1.8) उन्मना
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
उत्क १ वि॰ [सं॰]
१. इच्छा रखनेवाला ।
१. दुःखद कष्टप्रा ।
३. भूलनेबाला [को॰] ।
उत्क २ संज्ञा पुं॰
१. इच्छा । अवसर [को॰] ।
उत्क वि॰ र्ण [सं॰]
१. कान खड़े हुए ।
२. उत्सुक । (किसी बात को सुनने के लिये) [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उत्क mfn. (fr. 1. उद्, Pāṇ. v, 2, 80), excited by the desire of obtaining anything
wishing for (with inf.), desirous of, longing for
regretting, sad, sorrowful
absent, thinking of something else, Kathās.; Megh.; Śiś. &c.
उत्क m. n. desire, Kathās.
opportunity, occasion, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (175,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उत्क a. [उद्-स्वार्थे कन्; उत्कः = उ. त्कंठितः; उत्क उन्मनाः P. V. 2. 80 Sk.] 1 Desirous of, longing for, anxiously wishing for (in comp.); अद्रिसुतासमागमोत्कः Ku. 6. 95; मानसोत्काः Me. 11; sometimes with an inf.; Śi. 4. 18. --2 Regretting, sad, sorrowful. --3 Absent-minded. --त्कः 1 Desire. --2 Opportunity.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0290-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उत्क त्रि० उद्गतं मनोऽस्य उद् + नि०--क । १ उन्ममस्के २ अन्य- मनस्के । “अगमयदद्रिसुतासमागमोत्कः” कुमा० । “तच् श्रत्वा च श्रवणदुभगं गर्ज्जितं मानसोत्काः” मेघ०” । “उत्कं धरं द्रष्टुमवेक्ष्य शौरिमुत्कब्धरं दारुक इत्युवाच” माघः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1075,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उत्कः, त्रि, (उद्गतं मनो यस्य । उत् + कन् ।) उन्मनाः । अन्यमनस्कः । इत्यमरः ॥ (“तत् श्रुत्वा ते श्रवणसुभगं गर्ज्जितं मानसोत्काः” । इति मेघटूते । ११ । तथा कुमारे । ६ । ९५ । “अगमयदद्रिसुतासमागमोत्कः” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-223-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
उत्कःउत्क (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: का (पुं.) — पञ्चमी विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: उत् + कै + अच् | का (पुं.) — षष्ठी विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: उत् + कै + अच्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

उत्कः 📚 ➤ इच्छुक, लालायित, उत्कंठित
संस्कृत: पर्याय: उन्मनस्

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
उत्क 📚इच्छा रखनेवाला🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
उत्क

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें