🕉️ 20 November 2026, Friday · 11:46:17 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

ऊदसोज

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

ऊद+सः+ज

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

ऊद

अर्थ: कहना, स्पष्ट बोलना

संस्कृत: व्यक्तायां वाचि

अंग्रेज़ी: to talk, to speak, to tell, to describe, to inform, to explain to utter, to communicate

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. वद् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लिट् लकार, मध्यम पुरुष, बहुवचन

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — वद् (भ्वादिगण) · अर्थ: कहना, स्पष्ट बोलना (व्यक्तायां वाचि)

लिट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमउवादऊदतुःऊदुः
मध्यमउवदिथऊदथुःऊद
उत्तमउवद / उवादऊदिवऊदिम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: वदति · लट् (आत्मने.): वदते · लिट्: उवाद · लिट् (आत्मने.): ऊदे · लुट्: वदिता · लुट् (आत्मने.): वदिता · लृट्: वदिष्यति · लृट् (आत्मने.): वदिष्यते · लोट्: वदतात् · लोट् (आत्मने.): वदताम् · लङ्: अवदत् · लङ् (आत्मने.): अवदत · विधिलिङ्: वदेत् · विधिलिङ् (आत्मने.): वदेत · आशीर्लिङ्: उद्यात् · आशीर्लिङ् (आत्मने.): वदिषीष्ट · लुङ्: अवादीत् · लुङ् (आत्मने.): अवदिष्ट · लृङ्: अवदिष्यत् · लृङ् (आत्मने.): अवदिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: वदन · ण्वुल्: वादकः · तृच्: वदिता · ण्यत्: वाद्यः · तव्य: वदितव्यः · अनीयर्: वदनीयः · क्त: उदितः · क्तवतु: उदितवान् · शतृ: वदन् · स्य-शतृ: वदिष्यन् · शानच्: वदमानः · क्त्वा: उदित्वा · ल्यप्: प्रोद्य · तुमुन्: वदितुम् · णमुल्: वादम् · घञ्: वादः · क्तिन्: उत्ति · क्वसु: ऊदिवान्

सः

अर्थ: नष्ट होना, ह्रास होना, कम होना, म्लान होना (कर्तृवाचक कृदन्त)

संस्कृत: क्षये

अंग्रेज़ी: to wane,to decline,to decay,to reduce,to contract, to shrink

व्युत्पत्ति: सो + ड + टाप्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. सा (पुं.) — षष्ठी विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: सै + अच्
  2. तद् (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  3. सा (पुं.) — पञ्चमी विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: सै + अच्
  4. सस् धातु (अदादिगण, परस्मैपद) — लङ् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)
  5. सा (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: सै + अच्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — सा (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमासाःसौसाः
द्वितीयासाम्सौसः
तृतीयासासाभ्याम्साभिः
चतुर्थीसेसाभ्याम्साभ्यः
पञ्चमीसःसाभ्याम्साभ्यः
षष्ठीसःसोःसाम्
सप्तमीसिसोःसासु
सम्बोधनहे साःहे सौहे साः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — सै (भ्वादिगण) · अर्थ: नष्ट होना, ह्रास होना, कम होना, म्लान होना (क्षये)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमसायतिसायतःसायन्ति
मध्यमसायसिसायथःसायथ
उत्तमसायामिसायावःसायामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: सायति · लिट्: ससौ · लुट्: साता · लृट्: सास्यति · लोट्: सायतात् · लङ्: असायत् · विधिलिङ्: सायेत् · आशीर्लिङ्: सायात् · लुङ्: असासीत् · लृङ्: असास्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: सान · ण्वुल्: सायकः · तृच्: साता · यत्: सेयः · तव्य: सातव्यः · अनीयर्: सानीयः · क्त: सातः · क्तवतु: सातवान् · शतृ: सायन् · स्य-शतृ: सास्यन् · क्त्वा: सात्वा · ल्यप्: प्रसाय · तुमुन्: सातुम् · णमुल्: सायम् · घञ्: सायः · क्तिन्: साति · क्वसु: ससिवान्

ज

अर्थ: से या में उत्पन्न, पैदा हुआ,वंशज, अवतीर्ण, उद्भूत

व्युत्पत्ति: जि / जन् / जु + ड (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. ज (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. ज (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — ज (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाजःजौजाः
द्वितीयाजम्जौजान्
तृतीयाजेनजाभ्याम्जैः
चतुर्थीजायजाभ्याम्जेभ्यः
पञ्चमीजात् / जाद्जाभ्याम्जेभ्यः
षष्ठीजस्यजयोःजानाम्
सप्तमीजेजयोःजेषु
सम्बोधनहे जहे जौहे जाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — वद्
वद्
vad
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
📗 अमरकोश — पर्याय
बोलने वाला (3.1.35) वदावद · वक्ता
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वद् cl. 1. P. Ā. (Dhātup. xxiii, 40) वदति, ˚ते (ep. mc. also वादति; Pot. उदेयम्, AV.; pf. उवाद pl. ऊदिम, RV.; ऊदे &c., Br.; Up.; वेदिथ, ˚दाथुः, ˚दुः, Vop.; aor. अवादीत्, ˚दिषुः, RV. &c. &c.; Subj. वादिषः, AV.; अवादिरन्, ib.; वदिष्म, ˚ष्ठाः, Br.; Prec. उद्यात्, ib.; fut. वदिष्यति, ˚ते, AV. &c.; inf. वदितोस्, Br.; वदितुम्, ib. &c.; ind.p. उदित्वा, GṛŚrS.; -उद्य, Br.), to speak, say, utter, tell, report, speak to, talk with, address (P. or Ā.; with acc. of the thing said, and acc. [with or without अभि] or gen., or loc. of the person addressed ; also followed by यद्, ‘that’, or by यदि, ‘whether’), RV. &c. &c.; (P.) to praise, recommend, MBh.; to adjudge, adjudicate, TS.; BhP.; to indicate, designate, VarBṛS.; to proclaim, announce, foretell, bespeak, ĀśvGṛ.; MBh.; Kāv. &c.; to allege, affirm, ib.; to declare (any one or anything) to be, call (two acc. or acc. and nom. with इति), AV. &c. &c.; (with or scil. वाचम्) to raise the voice, sing, utter a cry (said of birds and &c.), RV. &c. &c.; (Ā.) to say, tell, speak to (acc.), ŚBr. &c. &c.; to mention, state, communicate, name, TS.; R.; Hariv.; to confer or dispute about, RV.; TS.; to contend, quarrel, ŚBr.; to lay claim to (loc.), AitBr.; to be an authority, be eminent in (loc.), Pāṇ. i, 3, 47; to triumph, exult, Bhaṭṭ. : Pass. उद्यते (aor. अवादि), to be said or spoken &c., AV.; &c. : Caus. वादयति m.c. also ˚ते (cf. Pāṇ. i, 3, 89; aor. अवीवदत्; Pass. वाद्यते, ep. also ˚ति), to cause to speak or say, MBh.; to cause to sound, strike, play (with instr., rarely loc. of the instrument), ŚBr.; MBh. &c.; to play music, MBh.; R.; Hariv.; (with बहु) to make much ado about one's self, Subh.; to cause a musical instrument (acc.) to be played by (instr.), Pāṇ. i, 1, 58 Vārtt. 2; Pat.; to speak, recite, rehearse, Hariv. : Desid. विवदिषति, ˚ते, to desire to speak, Br.; Gobh. : Intens. वावदीति (RV.; AV.), वावद्यते, (ŚBr.), वावत्ति (Gr.), to speak or sound aloud.
वद् [cf. Lit. vadìnti.]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (916,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वद् {c1c} P. (वदति, but Atm. in certain senses and with certain prepositions; see below; उवाद, अवादीत्, वदिष्यति, वदितुं, उदित; pass. उद्यते, desid. विवदिषति) 1 To say, speak, utter, address, speak to; वद प्रदोषे स्फुटचंद्रतारका विभावरी यद्यरुणाय कल्पते Ku. 5. 44; वदतां वरः R. 1. 59 ‘the foremost of the eloquent’. --2 To announce, tell, communicate, inform; यो गोत्रादि वदति स्वयं. --3 To speak of, describe; Bg. 2. 29. --4 To lay down, state; Ms. 2. 9; 4. 14. --5 To name, call; वदंति वर्ण्यावर्ण्यानां धर्मैक्यं दीपकं बुधाः Chandr. 5. 45; तदप्यपाकीर्णमतः प्रियंवदां वदंत्यपर्णेति च तां पुराविदः Ku. 5. 28. --6 To indicate, bespeak; कृतज्ञतामस्य वदंति संपदः Ki. 1. 14. --7 To raise the voice, utter a cry, sing; कोकिलः पंचमेत वदति; वदंति मधुरा वाचः &c. --8 To show brilliance or proficiency in, be an authority on (Atm.); शास्त्रे वदते Sk., पणिनिर्वदते Vop. --9 To shine, look splendid or bright (Atm.); Bk. 8. 27. --10 To maintain, affirm. --11 To toil, exert, labour (Atm.); क्षेत्रे वदते Sk. --Caus. (वादयति, ते) 1 To cause to speak or say. --2 To cause to sound, play on a musical instrument; वीणामिव वादयंती Vikr. 1. 10; वादयते मृदु वेणुं Gīt. 5. --3 To speak, recite.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0941-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
ऊदवद् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लिट् लकार, मध्यम पुरुष, बहुवचन 📚
सःसा (पुं.) — षष्ठी विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: सै + अच् 📚
अन्य सम्भावना: तद् (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन | सा (पुं.) — पञ्चमी विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: सै + अच्
जज (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: ज (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

ऊद 📚 ➤ कहना, स्पष्ट बोलना
संस्कृत: व्यक्तायां वाचि

सः 📚 ➤ नष्ट होना, ह्रास होना, कम होना, म्लान होना (कर्तृवाचक कृदन्त)
संस्कृत: क्षये

ज 📚 ➤ से या में उत्पन्न, पैदा हुआ,वंशज, अवतीर्ण, उद्भूत

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
वद् 📚cl. 1. P. Ā. (Dhātup. xxiii, 40) वदति, ˚ते (ep. mc. also वादति; Pot. …🔵🟣
सा 📚समान । तुल्य । सदृश । बराबर । जैसे,—उनका रंग तुम्ही सा है🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

पदम्विच्छेदःसन्धिसूत्रम्
ऊदसोजसः + जविसर्ग → उ (हशि च) हशि च (६.१.११४)

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • सः: सै + अच् — कर्तृवाचक कृदन्त
  • ज: जि / जन् / जु + ड (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.३ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें