🕉️ 19 November 2026, Thursday · 12:54:04 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

कतम

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

कतम

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

कतम

अर्थ: दोनों में से कौन ?

संस्कृत: अनेकेभ्यः कः?

अंग्रेज़ी: Who amongst many?

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. कतम (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — कतम (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाकतमःकतमौकतमाः
द्वितीयाकतमम्कतमौकतमान्
तृतीयाकतमेनकतमाभ्याम्कतमैः
चतुर्थीकतमायकतमाभ्याम्कतमेभ्यः
पञ्चमीकतमात् / कतमाद्कतमाभ्याम्कतमेभ्यः
षष्ठीकतमस्यकतमयोःकतमानाम्
सप्तमीकतमेकतमयोःकतमेषु
सम्बोधनहे कतमहे कतमौहे कतमाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — कतम
कतम
katama
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कतम (अस्), (आ), (अत्), mfn. (superlative of 2. क; declined as a pronom., Gram. 236), who or which of many? (e.g. कतमेन पथा यातास् ते, by which road have they gone?)
it is often a mere strengthened substitute for क, the superlative affix imparting emphasis
hence it may occasionally be used for ‘who or which of two?’ (e.g. तयोः कतमस्मै, to which of these two?)
it may optionally be compounded with the word to which it refers (e.g. कतमः कठः, or कतम-कठः, which Kaṭha out of many?)
when followed by च and preceded यतम an indefinite expression is formed equivalent to ‘any whosoever’, ‘any whatsoever’, &c. (e.g. यतमद् एव कतमच् च विद्यात् he may know anything whatsoever). In negative sentences कतम with चन or कतम with अपि = not even one, none at all (e.g. न कतमच्चनाहः, not even on a single day, on no day at all)
in addition to the above uses कतम is said to mean ‘best’, ‘excessively good-looking’ (cf. 3. क), RV. &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (246,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कतम pron. a. [किम्-डतम्] (˚मत् n.) Who or which of many; अपि ज्ञायते कतमेन दिग्भागेन गतः स जाल्म इति V. 1; अथ कतमं पुनरृतुमधिकृत्य गास्यामि Ś. 1; कतमे ते गुणास्तत्रं यानुदाहरंत्यार्यमिश्राः Māl. 1; G. L. 22; (sometimes it is used merely as a strengthened substitute for किम्). When followed by च and preceded by यतम it means ‘any whosoever’, ‘whatsoever’. In negative sentences कतम with चन or अपि means ‘not even one’, ‘none at all’ It also means ‘best or excessively good-looking’.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0373-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कतम त्रि० किम + डतम् । बहूनां मध्ये जात्यादिभिर्निर्द्धा- रणार्थप्रश्नविषये एकस्मिन् पदार्थे “कतमा कतर्मक्, कतमत् कतमत् साम, कतमः कतम उद्गीथः” छा० उ० । डतरा कतर द्वयोर्मध्ये जात्यादिभिर्निर्द्धारणार्थप्रश्नविषये त्रि० “थद्येन- मुज्झसि तदा कतरोवरस्ते” नैष० “अथैतयोः पथा कतरेण चलितानामपि क्षूद्राण्यसकृदावर्त्तीनि भूतानि “छा० उ० । डररडतमान्तत्वादनयोः सर्व्वनामकार्य्यं कतमस्मै कतरस्मै क्लीवे स्वमोरद्ड् कतमत् कतरत् “कतरन्नो गरीयो यद्वा जयेम यदि वा नोजयेयुः” गीता । “कतमद्द्वैर थं युद्धं यत्राजैषीर्धनञ्जयम्” “तथैव कतमद्युद्धं यस्मिन् कृष्णा- जिता पुरा” भा० वि० ५० अ० । “कतरकतमौ कर्म्मधारये” पा० उक्तेः कर्म० प्रकृतिस्वरः धारये ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1634,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
कतमकतम (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

कतम 📚 ➤ दोनों में से कौन ?
संस्कृत: अनेकेभ्यः कः?

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
कतम 📚(अस्), (आ), (अत्), mfn. (superlative of 2. क; declined as a pronom., G…🔵🟣🟢

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें