🕉️ 22 November 2026, Sunday · 07:20:52 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

कर्चूर

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

कर्चूर

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

कर्चूर

अर्थ: कर्ज्-ऊर,पृषो.च आदेशः

संस्कृत: कचूरः · पर्याय: शटी, गन्धमूली, षड्ग्रन्थिका, पलाश

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. कर्चूर (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. कर्चूर (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — कर्चूर (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाकर्चूरःकर्चूरौकर्चूराः
द्वितीयाकर्चूरम्कर्चूरौकर्चूरान्
तृतीयाकर्चूरेणकर्चूराभ्याम्कर्चूरैः
चतुर्थीकर्चूरायकर्चूराभ्याम्कर्चूरेभ्यः
पञ्चमीकर्चूरात् / कर्चूराद्कर्चूराभ्याम्कर्चूरेभ्यः
षष्ठीकर्चूरस्यकर्चूरयोःकर्चूराणाम्
सप्तमीकर्चूरेकर्चूरयोःकर्चूरेषु
सम्बोधनहे कर्चूरहे कर्चूरौहे कर्चूराः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — कर्चूर
कर्चूर
karcūra
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कर्चूर संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. सोना । सुवर्ण ।
२. कचुर । नरकचुर ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कर्चूर m. turmeric, L.
कर्चूर n. an orpiment, Śiś. iii, 11
gold, L. (cf. कर्बुर, कर्बूर.)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (256,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कर्चूरः A kind of fragrant tree. --रं 1 Gold. --2 Orpiment.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0381-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कर्चूर न० कर्ज्ज ऊर + पृषो० । १ स्वर्णे । २ कर्वूरवर्ण्णे ३ तद्वति त्रि० अमरटीका (कचूर) प्रसिद्धे ४ गन्धसारे शट्याम् पु० भावप्र० । तद्गुणादि “कर्चूरो वेधमुख्यश्च द्रा- विडः कल्पकः शठी । कर्चूरो दीपनो रुच्यः कटुक- स्तिक्त एव च । सुगन्धिः कटुपाकः स्यात् कुष्ठार्शोव्रणका- सनुत् । उष्णोलघुहरेच्छ्वासं गुल्मवातकफक्रिमीन्” ५ हरिताले न० वैज० । “रराज कर्चूरपिशङ्गवाससः” माघः । “कर्चुरः हरितालम्” मल्लि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1706,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कर्च्चूरं, क्ली, (कर्ज्ज + खर्ज्जूरादित्वात् ऊरः । पृषो- दरादित्वात् जकारस्य चकारे साधुः ।) कर्व्वुरम् । स्वर्णम् । कच्चुरमपिपाठः । इत्यमरटीका ॥
कर्च्चूरः, पुं, (कर्ज्ज + ऊरः । पृषोदरादित्वात् साधुः ।) वृक्षविशेषः । कचूर इति भाषा । तत्प- र्य्यायः । द्राविडः २ कर्श्यः ३ दुर्लभः ४ गन्धमूलकः ५ वेधमुख्यः ६ गन्धसारः ७ जटालः ८ । अस्य गुणाः । कटुत्वम् । तिक्तत्वम् । उष्णत्वम् । कफ- कासगलगण्डादिदोषनाशित्वम् । मुखवैशद्यजनन- त्वञ्च । इति राजनिर्घण्टः ॥ (यथा चरके सूत्रे २७ अध्याये । “रोचनो दीपनो हृद्यः सुगन्धिस्त्वग्विवर्ज्जितः । कर्च्चूरः कफवातघ्नः श्वासहिक्कार्शसां हितः” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-037-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "कर्चूर" आता है (4)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
कर्चूरकर्चूर (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: कर्चूर (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

कर्चूर 📚 ➤ कर्ज्-ऊर,पृषो.च आदेशः
संस्कृत: कचूरः · पर्याय: शटी, गन्धमूली, षड्ग्रन्थिका, पलाश

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
कर्चूर 📚सोना । सुवर्ण🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
कर्चूर
कचूर (शटी) के नाम (२.४.१५४) — शटी, गन्धमूली, षड्ग्रन्थिका, पलाश

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें