🕉️ 20 November 2026, Friday · 09:22:29 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

कर्चूर
karcūra
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कर्चूर संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. सोना । सुवर्ण ।
२. कचुर । नरकचुर ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कर्चूर m. turmeric, L.
कर्चूर n. an orpiment, Śiś. iii, 11
gold, L. (cf. कर्बुर, कर्बूर.)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (256,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कर्चूरः A kind of fragrant tree. --रं 1 Gold. --2 Orpiment.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0381-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कर्चूर न० कर्ज्ज ऊर + पृषो० । १ स्वर्णे । २ कर्वूरवर्ण्णे ३ तद्वति त्रि० अमरटीका (कचूर) प्रसिद्धे ४ गन्धसारे शट्याम् पु० भावप्र० । तद्गुणादि “कर्चूरो वेधमुख्यश्च द्रा- विडः कल्पकः शठी । कर्चूरो दीपनो रुच्यः कटुक- स्तिक्त एव च । सुगन्धिः कटुपाकः स्यात् कुष्ठार्शोव्रणका- सनुत् । उष्णोलघुहरेच्छ्वासं गुल्मवातकफक्रिमीन्” ५ हरिताले न० वैज० । “रराज कर्चूरपिशङ्गवाससः” माघः । “कर्चुरः हरितालम्” मल्लि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1706,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कर्च्चूरं, क्ली, (कर्ज्ज + खर्ज्जूरादित्वात् ऊरः । पृषो- दरादित्वात् जकारस्य चकारे साधुः ।) कर्व्वुरम् । स्वर्णम् । कच्चुरमपिपाठः । इत्यमरटीका ॥
कर्च्चूरः, पुं, (कर्ज्ज + ऊरः । पृषोदरादित्वात् साधुः ।) वृक्षविशेषः । कचूर इति भाषा । तत्प- र्य्यायः । द्राविडः २ कर्श्यः ३ दुर्लभः ४ गन्धमूलकः ५ वेधमुख्यः ६ गन्धसारः ७ जटालः ८ । अस्य गुणाः । कटुत्वम् । तिक्तत्वम् । उष्णत्वम् । कफ- कासगलगण्डादिदोषनाशित्वम् । मुखवैशद्यजनन- त्वञ्च । इति राजनिर्घण्टः ॥ (यथा चरके सूत्रे २७ अध्याये । “रोचनो दीपनो हृद्यः सुगन्धिस्त्वग्विवर्ज्जितः । कर्च्चूरः कफवातघ्नः श्वासहिक्कार्शसां हितः” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-037-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "कर्चूर" आता है (4)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें