🕉️ 20 November 2026, Friday · 05:19:15 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

कशेरु

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

कशेरु

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

कशेरु

अर्थ: के देहे शीर्यते,कं जलं वा शृणाति,क-शृ-उ,एरडादेः,

अंग्रेज़ी: m. (fr. क, water or wind, + √ शॄ, Uṇ. i, 90; also written कसेरु) the back-bone, L.

व्युत्पत्ति: कस्-एरुन्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. कशेरु (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. कशेरु (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  3. कशेरु (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — कशेरु (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाकशेरुकशेरुणीकशेरूणि
द्वितीयाकशेरुकशेरुणीकशेरूणि
तृतीयाकशेरुणाकशेरुभ्याम्कशेरुभिः
चतुर्थीकशेरुणेकशेरुभ्याम्कशेरुभ्यः
पञ्चमीकशेरुणःकशेरुभ्याम्कशेरुभ्यः
षष्ठीकशेरुणःकशेरुणोःकशेरूणाम्
सप्तमीकशेरुणिकशेरुणोःकशेरुषु
सम्बोधनहे कशेरु / हे कशेरोहे कशेरुणीहे कशेरूणि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — कशेरु
कशेरु
kaśeru
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कशेरु संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. रीढ़ की हड्डी ।
२. एक प्रकार की घास
३. जंबू—द्वीप के नौ खडों में से एक ।
४. कसेरू [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कशेरु n. m. (fr. क, water or wind, + √ शॄ, Uṇ. i, 90; also written कसेरु) the back-bone, L.
कशेरु f(ऊस्)n. (Uṇ. i, 90) the root of Scirpus Kysoor (a kind of grass with a bulbous root), Suśr.
कशेरु m. one of the nine divisions of Bhāratavarṣa, Hariv. 6793; VP.; Rājat.
कशेरु f. N. of the daughter of Tvaṣṭṛ, Hariv. 6793 (v.l.)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (265,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कशे(से)रु m. n. 1 The backbone. --2 A kind of grass. --रुः One of the nine divisions of Jambudvīpa.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0389-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कशेरु, क्ली पुं, (के देहे शीर्य्यते । क + शॄ + “केश्र एर ङ चास्य” । उणां १ । ९० । इति उः एरङ्- चान्तादेशः ।) पृष्ठास्थि । पिठेर दाँडा इति भाषा । इति हलायुधः ॥ (पुं सि उदाहरणं । “किं कुर्व्वता वराहेण खाद्यन्ते हि कशेरवः” । इत्युणाटिकाधृतचन्द्रवचनम् ।)
कशेरु, क्ली, (कं जलं वातं वा शृणाति । क + शॄ + उणादित्वात् उः । एरङ्चान्तादेशः ।) कशेरुका । केशुर इति भाषा । इति रत्नामाला ॥ राजनिर्घण्टे दन्त्यसकारवान् पुंलिङ्गोऽप्ययं शब्दः ॥ (“कशेरु द्विविधं तत्तु महद्राजकशेरुकम् । मुस्ताकृतिलघुः स्यात् यत् तच्चिवोटमिति स्मृतम्” ॥ इति वैद्यकम् ॥)
कशेरुः, पुं, (क + शॄ + उ + एरङ् ।) जम्बुद्वीपस्य खण्डविशेषः । इति शब्दमाला ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-069-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "कशेरु" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
कशेरुकशेरु (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: कशेरु (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन | कशेरु (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

कशेरु 📚 ➤ के देहे शीर्यते,कं जलं वा शृणाति,क-शृ-उ,एरडादेः,
अंग्रेज़ी (मोनियर-विलियम्स): m. (fr. क, water or wind, + √ शॄ, Uṇ. i, 90; also written कसेरु) the back-bone, L.

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
कशेरु 📚रीढ़ की हड्डी🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें