🕉️ 19 November 2026, Thursday · 12:29:10 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

काक

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

काक

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

काक

अर्थ: कन् कौवा

संस्कृत: काकः · पर्याय: करट, अरिष्ट, बलिपुष्ट, सकृत्प्रज, ध्वाङ्क्ष

व्युत्पत्ति: कै+कन् (तद्धितान्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. काक (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. काक (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — काक (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाकाकःकाकौकाकाः
द्वितीयाकाकम्काकौकाकान्
तृतीयाकाकेनकाकाभ्याम्काकैः
चतुर्थीकाकायकाकाभ्याम्काकेभ्यः
पञ्चमीकाकात् / काकाद्काकाभ्याम्काकेभ्यः
षष्ठीकाकस्यकाकयोःकाकानाम्
सप्तमीकाकेकाकयोःकाकेषु
सम्बोधनहे काकहे काकौहे काकाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — काक
काक
kāka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
काक १ संज्ञा पुं॰ [सं॰] [सं॰ काकी]
१. कौआ ।
२. लँगड़ा व्यक्ति (को॰) ।
३. एक प्रकार का तिलक (को॰) ।
४. एक माप (को॰) ।
५. एक द्वीप (को॰) ।
६. कौओं की भाँति पानी में केवल सिर डुबाकर स्नान करना (को॰) ।
७. धूर्त व्यक्ति (को॰) ।
८. ढीठ या घृष्ट व्यक्ति (को॰) ।
काक २ संज्ञा पुं॰ [अं॰ कार्क] एक प्रकार की नर्म लकड़ी जिसकी डाट बोतलों में लगाई जाती है । काग ।
काक पु ३ संज्ञा पुं॰ [हिं॰ काका] दे॰ काक । उ॰—पुनि कन्ह काक गोइंद राइ । परिपुर्न क्रोध जे लगत लाइ ।—पृ॰ रा॰, १४ ।४० ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
काक m. (onomat. imitation of the cawing of the crow, cf. √ कै, Nir. iii, 18; Uṇ.), a crow, AdbhBr.; Mn.; MBh.; R.; Suśr.; Hit.
(metaphorically, as an expression of contempt, e.g. न त्वां काकं मन्ये, I rate thee less than a crow, Pāṇ. ii, 3, 17; Pat.; cf. तीर्थ-काक Comm. on Pāṇ. ii, 1, 42)
an impudent or insolent fellow, L.
a lame man, a cripple, W.
washing the head, bathing by dipping the head only in water (after the manner of crows), L.
a sectarial mark (तिलक), L.
a particular measure, L.
the plant Ardisia Humilis, L.
N. of a Dvīpa or division of the world, L.
काक m. pl. N. of a people, VP.; Nal.
काक n. a multitude or assembly of crows, Kāś. on Pāṇ. iv, 2, 37
a modus coeundi, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (266,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
काकः [कै शब्दकरणे-कन् Uṇ. 3. 43] 1 A crow; काकोपि जीवति चिराय बलिं च भुंक्ते Pt. 1. 24. --2 (Fig.) A contemptible fellow, base or impudent person. --3 A lame man. --4 Bathing by dipping the head only into water (as crows do). --5 A sectarial mark ( तिलक). --6 A kind of measure. --7 N. of a Dvīpa. --का N. of several plants: काकनासा, काकोली &c. --की A female crow. --का 1 A multitude of crows. --2 A modus coeundi. --Comp. --अक्षिगोलकन्याय see under न्याय. --अरिः an owl. --उदरः a snake; काकोदरो येन विनीतदर्पः Kavirāja; काकोदरसोदरः खलो जगति Bv. 1. 76. --उलूकिका, --उलूकीयं the natural enmity of the owl and the crow; (काकोलूकीयं is the name of the third Tantra in the Panchatantra). --चिंचा the Guñjā plant. --छदः, --छदिः {1} a wag-tail. {2} a side-lock of hair; see काकपक्ष below. --जातः the (Indian) cuckoo. --तालीय a. (anything) taking place quite unexpectedly and accidentally, an accident; अहो नु खलु भोः तदेतत् काकतालीयं नाम Māl. 5; काकतालीयवत्प्राप्तं दृष्ट्वापि निधिमग्रतः H. Pr. 35; sometimes used adverbially in the sense of ‘accidentally’; फलंति काकतालीयं तेभ्यः प्राज्ञा न बिभ्यति Ve. 2. 14. ˚न्याय see under न्याय. --तांलुकिन् a. contemptible, vile. --दंतः (lit.) the tooth of a crow; (fig.) anything impossible or not existing; ˚गवेषणं searching after impossibilities, (said of any useless and unprofitable task). --ध्वजः the submarine fire. --निद्रा a light slumber (easily broken). --पक्षः, --पक्षकः side-locks of hair on the temples of boys and young men (especially of the Kṣatriya caste); क कपक्षधरमेत्य याचितः R. 11. 1, 31, 42; 3. 28; U. 3. --पदं {1} the sign (⁁) in Mss. denoting that something has been left out. {2} an incision in the skin. --(दः) a particular mode of sexual intercourse. --पुच्छः, --पुष्टः the (Indian) cuckoo. --पेय a. shallow; काकपेया नदी Sk. --भीरुः an owl. --मद्गुः a gallinule. --यवः barren corn (the ear of which has no grain); यथा काकयवाः प्रोक्ता यथारण्यभवास्तिलाः । नाममात्रा न सिद्धौ हि [] धनहीनास्तथानराः ॥ Pt. 2. 86; तथैव पांडवाः सर्वे यथा काकयवा इव Mb.; (काकयवाः = निष्फलतृणधान्यं). --रुतं the shrill sound of a crow (considered as a sign of future good or evil under different circumstances); Śi. 6. 76. --वंध्या a woman that bears only one child. --स्वरः a shrill tone (as that of a crow).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0391-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
काक पुंस्त्री कै--शब्दे कन् । स्वनामख्याते विहगभेदे स्त्रियां जातित्वात् ङीष् अण्डशावकयोः परतः ६ त० पुंवत् काकाण्डः काकशावकः । “काकाल्लौल्यं यमात् क्रौर्य्यम्” स्मृतिः “काकमांसं शुनोच्छिष्टं स्वल्पं तदपि दुर्लभम्” उद्भटः “काकः काकः पिकः पिकः” नीतिमा० । “काकाली काममधरा काशीतलवाहिनी गङ्गा । कंसं जघान कृष्णः कम्बलवन्तं न बाधते शीतम्” विदग्धमु० । तन्मांसगुणा मदनपालेनोक्ता यथा--“काकभासभवं मांस चक्षुष्यं दीपनं लघु । आयुष्यं वृंहणं बल्यं क्षतदोषक्षयापहम्” काकजङ्घायां काकतिक्तत्वोक्तेः तन्मां- सस्य तिक्तत्वमपि बोध्यम् । राजनि० काकाह्वेति काक- जङ्घापर्प्यायोक्तेः २ काकजङ्घायां पु० “काकजङ्घातुल्या- कारत्वात्तथात्वम् । कुत्सितमकति अक--अच् कोः कादेशः । ३ पीठमर्पिणि(खोडे) ४ काकप्रधाने द्वीपभेदे । कस्य शिरसः आक सेधनम् अक--घङ् ६ त० । ५ शिरोऽवक्षालने [] ६ काकपदतुल्याकारे ७ तिलकभेदे काकवच्चञ्चलत्वात् ८ अतिधृष्टे च शब्दरत्ना० । काकानाम् संघः अण् । ९ काकसमूहे काकपदरूपे १० सुरतबन्धभेदे च न० मेदि० । काकपदशब्दे तल्लक्षणं दृश्यम् । ईषत् कं कोः । कादेशः । ११ ईषज्जले । बहु० १२ ईषज्जलयुक्ते त्रि० । काकमुद्गा ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1842-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "काक" आता है (27)
कुनक कौवा । काकपरभृत् काक । कौआध्वस्ति काक । कौआपरमृत्यु काक । कौआ । विशेष—प्रवाद है कि कौए आपसे आप नहीं मरतेदिवाटन काक । कौवारतज्वर कौआ । काकसूत्री कौआ । काकप्रहृष्टक कौआ । काकप्रत्युलूक काक । कौआनगरीबक काक । कौआरथज्वर कौआ । काकद्युकारि काक । कौआ । वायसकौवा एक प्रसिद्ध पक्षी जो संसार के प्राय: सभी भागों में पाया जाता है । काक …बलीश कौवा । काकआडिवी काक । कौआचंडालपक्षी काक । कौवानिमित्तकृत काक । कोआनव स्तव । स्तोत्रद्विक जिसमें दो अवयव होंपिशुन एक की बुराई दूसरे से करके भेद डालनेवाला । चुगलखोर । इधर की उधर लगानेवा…लुंटाक चुरानेवाला । लूटनेवाला । डाका मारनेवालादिवाकर सूर्य । भास्कर । रविदीर्घायु जिसकी आयु बड़ी हो । बहुत दिनों तक जीनेवाला । दीर्घजीवी । चिरंजीवीसकृत्प्रज वह जिसके एक ही बच्चा होसत्यवाच् सत्य वचनद्वारबलिभुक् बक । बगलाविशेष—पुराणों में तीन प्रकार की भावनाएँ मानी गई हैं— ब्रम्हभावना, कर्मभावना और उभयात…

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
काककाक (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚 (व्युत्पत्ति: कक् + घञ्)
अन्य सम्भावना: काक (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

काक 📚 ➤ कन् कौवा
संस्कृत: काकः · पर्याय: करट, अरिष्ट, बलिपुष्ट, सकृत्प्रज, ध्वाङ्क्ष

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
काक 📚कौआ🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
काक
कौवे के नाम (२.५.२२) — करट, अरिष्ट, बलिपुष्ट, सकृत्प्रज, ध्वांक्ष, आत्मघोष, परभृत्, बलिभुज्

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • काक: कक् + घञ् — भाववाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

  • काक: कै+कन् (कोश-व्युत्पत्ति)

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें