🕉️ 21 November 2026, Saturday · 07:51:34 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

कायस्थ

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

कायस्थ

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

कायस्थ

अर्थ: लेखक जाति

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. कायस्थ (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. कायस्थ (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — कायस्थ (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाकायस्थःकायस्थौकायस्थाः
द्वितीयाकायस्थम्कायस्थौकायस्थान्
तृतीयाकायस्थेनकायस्थाभ्याम्कायस्थैः
चतुर्थीकायस्थायकायस्थाभ्याम्कायस्थेभ्यः
पञ्चमीकायस्थात् / कायस्थाद्कायस्थाभ्याम्कायस्थेभ्यः
षष्ठीकायस्थस्यकायस्थयोःकायस्थानाम्
सप्तमीकायस्थेकायस्थयोःकायस्थेषु
सम्बोधनहे कायस्थहे कायस्थौहे कायस्थाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — कायस्थ
कायस्थ
kāyastha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कायस्थ १ इस वि॰ [सं॰] काय में स्थिति । शरीर में रहनेवाला ।
कायस्थ २ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. जीवात्मा ।
२. परमात्मा ।
३. एक जाति का नाम । कायथ । विशेष—इस जाति के लोग प्रायः लिखने पढ़ने का काम करते है और पंजाव को छोड़ प्रायः सारे उत्तर भारत में पाए जाते हैं । यह लोग अपने को चित्रगुप्त का वंशज मानते हैं ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
काय—स्थ m. ‘dwelling in the body’, the Supreme Spirit, L.
a particular caste or man of that caste, the Kāyath or writer caste (born from a Kṣatriya father and Śūdra mother), Yājñ.; Mṛcch. &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (274,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कायस्थ पु० कायेषु सर्वभूतरूपदेहेषु तिष्ठति अन्तर्यामि तया स्था--क ७ त० । १ परमात्मनि मेदि० । यथा च सर्व्व शरीरेषु अधिष्ठातृतयास्य स्थितिस्तथा अन्तर्यामिब्राह्मणे दर्शितं तच्च वाक्यं १३० पृ० दर्शितम् । २ जातिभेदे कर णरूपे व्रात्यक्षत्रिये करणशब्दे तस्य विवृतिः । अथ कायस्थानां शूद्रत्वाशूद्रत्वविषये बहुधा विप्रतिप- त्तिरस्ति अतस्तन्निरूपणाय प्रमाणान्युद्धृत्य मीमांस्यते । “एवं हत्वाऽर्ज्जुनं रामः सन्धाय निशितान् शरान् । एक एव ययौ हन्तुं सर्व्वानेवातुरान् नृपान् । केचित् [] गहनमाश्रित्य केचित् पातालमाविशन् । सगर्भा चन्द्र- सेनस्य भार्य्या दाल्भ्याश्रमं ययौ । ततो रामः समा- यातो दाल्भ्याश्रममनुत्तमम् । पूजितो मुनिना सद्यः पाद्यार्ध्याचमनादिभिः । ददौ मध्याह्नसमये तस्मै भोजनमादरात् । रामस्तु याचयामास हृदिस्थं स्वं मनोरथम् । याचयामास रामाच्च कामं दाल्भ्यो महा- मुनिः । ततस्तौ परमप्रीतौ भोजनं चक्रतुर्मुदा । भोजना- नन्तरं दाल्भ्यः पप्रच्छ भार्गवं प्रति । यत्त्वया प्रार्थितं देव! तत् त्वं शंसितुमर्हसि । राम उवाच तवाश्रमे महा- भाग! सगर्भा स्त्री समागता । चन्द्रसेनस्य राजर्षेः क्षत्रि- यस्य महात्मनः । तन्मे त्वं प्रार्थितं देहि हिसेयं तां महामुने! । ततो दाल्भ्यः प्रत्यवाच, ददामि तव वाञ्छि- तम् । दाल्भ्य उवाच । स्त्रियं गर्भममुं बालं तन्मे त्वं दातुमर्हसि । ततो रामोऽब्रवीद्दाल्भ्यं यदर्थमहमागतः । क्षत्रियान्तकरश्चाहं तत् त्वं याचितवानसि । प्रार्थितश्च त्वया विप्र! कायस्थो गर्भ उत्तमः । तस्मात् कायस्थ इत्याख्या भविष्यति शिशोः शुभा । एवं रामो महा- बाहुर्हित्वा तं गर्भमुत्तमम् । निर्जगामाश्रमात् तस्मात् क्षत्रियान्तकरः प्रभुः । कायस्थ एष उत्पन्नः क्षत्रायां क्षत्रियात्ततः । रामाज्ञया स दाल्भ्येन क्षत्रधर्म्मात् बहि- ष्कृतः । कायस्थधर्म्मोदत्तोऽस्मै चित्रगुप्तस्य यः स्मृतः । तद्गोत्रजाश्च कायस्था दाल्भ्यगोत्रास्ततोऽभवन् । दाल्भ्यो- पदेशतस्ते वै धर्म्मिष्ठाः सत्यवादिनः । सदाचारपरानित्यं रता हरिहरार्च्चने । देवविप्रपितॄणाञ्च अतिथोनाञ्च पूजकाः” इति स्कान्दे रेणकामाहात्म्यम् । अत्र क्षात्र- धर्म्मद्बहिष्कृतः इत्यनेन सगरेण काम्बोजादीनामिव तस्य तद्वंशस्य च क्षत्रियधर्म्मयुद्धोपनयनादिराहित्य- प्रतीतावपि चित्रगुप्तधर्म्मत्वदानकथनेनोपनयनादिमत्त्वं वेदाधिकारित्वं च सूचितं तेन केबलयुद्धादिराहित्य- मात्रं चित्रगुप्तधर्म्मत्वदानेन लेखनाधिकारः सूचितः । चित्रगुप्तधर्म्मश्च तदुत्पत्तिसहितः पद्मपुराणे सृष्टिखण्डे उक्तोयथा-- “क्षणं ध्यानस्थितस्यास्य सर्व्वकायाद्विनिर्गतः । दिव्यरूपः पुमान् विभ्रत् मसीपात्रञ्च लेखनीम् । चित्रगुप्त इति ख्यातो धर्म्मराजसमीपतः । प्राणिनां सदसत्कर्म्मलेखाय स निरूपितः ब्रह्मणा,ऽतीन्द्रियज्ञानी देवाग्न्योर्यज्ञभुक् स वै । भोजनाच्च सदा तस्माद हुतिर्दीयते द्विजः । ब्रह्मकायोद्भवो यस्मात् कायस्थो वर्ण उच्यते । नाना- [] गोत्राश्च तद्वंश्याः कायस्था भुवि सन्ति वै” । भविष्य पुराणे च । दत्तात्रेय उवाच । त्रिकालज्ञं महाप्राज्ञं पुलस्त्यमुनिपुङ्गवम् । उपसंगम्य पप्रच्छ भीष्मः शास्त्रभृतां वरः । चतुर्णामपि वर्णानामाश्रमाणां तथैव च । सम्भवः सङ्करादीनां श्रुतो विस्तरतो मया । कायस्थोत्पत्तयो लोके ख्याताश्चैव महामुने! । भूय एव महाप्राज्ञ! श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः । वैष्णवा दानशीलाश्च पितृयज्ञपरायणाः । सुधियः सर्वशास्त्रेषुकाव्यालङ्कारबोधकाः । पोष्टारो निज- वर्गाणां ब्राह्मणानां विशेषतः । तानहं श्रोतुमिच्छामि कथयस्व महामुने एतन्म संशयं विप्र! वक्तुमर्हस्यशेषतः ।
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "कायस्थ" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
कायस्थकायस्थ (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: कायस्थ (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

कायस्थ 📚 ➤ लेखक जाति

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
कायस्थ 📚इस वि॰ काय में स्थिति । शरीर में रहनेवाला🟠🔵🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • कायस्थ = काय + स्थ तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें