🕉️ 20 November 2026, Friday · 03:18:27 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

कायस्थ
kāyastha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कायस्थ १ इस वि॰ [सं॰] काय में स्थिति । शरीर में रहनेवाला ।
कायस्थ २ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. जीवात्मा ।
२. परमात्मा ।
३. एक जाति का नाम । कायथ । विशेष—इस जाति के लोग प्रायः लिखने पढ़ने का काम करते है और पंजाव को छोड़ प्रायः सारे उत्तर भारत में पाए जाते हैं । यह लोग अपने को चित्रगुप्त का वंशज मानते हैं ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
काय—स्थ m. ‘dwelling in the body’, the Supreme Spirit, L.
a particular caste or man of that caste, the Kāyath or writer caste (born from a Kṣatriya father and Śūdra mother), Yājñ.; Mṛcch. &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (274,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कायस्थ पु० कायेषु सर्वभूतरूपदेहेषु तिष्ठति अन्तर्यामि तया स्था--क ७ त० । १ परमात्मनि मेदि० । यथा च सर्व्व शरीरेषु अधिष्ठातृतयास्य स्थितिस्तथा अन्तर्यामिब्राह्मणे दर्शितं तच्च वाक्यं १३० पृ० दर्शितम् । २ जातिभेदे कर णरूपे व्रात्यक्षत्रिये करणशब्दे तस्य विवृतिः । अथ कायस्थानां शूद्रत्वाशूद्रत्वविषये बहुधा विप्रतिप- त्तिरस्ति अतस्तन्निरूपणाय प्रमाणान्युद्धृत्य मीमांस्यते । “एवं हत्वाऽर्ज्जुनं रामः सन्धाय निशितान् शरान् । एक एव ययौ हन्तुं सर्व्वानेवातुरान् नृपान् । केचित् [] गहनमाश्रित्य केचित् पातालमाविशन् । सगर्भा चन्द्र- सेनस्य भार्य्या दाल्भ्याश्रमं ययौ । ततो रामः समा- यातो दाल्भ्याश्रममनुत्तमम् । पूजितो मुनिना सद्यः पाद्यार्ध्याचमनादिभिः । ददौ मध्याह्नसमये तस्मै भोजनमादरात् । रामस्तु याचयामास हृदिस्थं स्वं मनोरथम् । याचयामास रामाच्च कामं दाल्भ्यो महा- मुनिः । ततस्तौ परमप्रीतौ भोजनं चक्रतुर्मुदा । भोजना- नन्तरं दाल्भ्यः पप्रच्छ भार्गवं प्रति । यत्त्वया प्रार्थितं देव! तत् त्वं शंसितुमर्हसि । राम उवाच तवाश्रमे महा- भाग! सगर्भा स्त्री समागता । चन्द्रसेनस्य राजर्षेः क्षत्रि- यस्य महात्मनः । तन्मे त्वं प्रार्थितं देहि हिसेयं तां महामुने! । ततो दाल्भ्यः प्रत्यवाच, ददामि तव वाञ्छि- तम् । दाल्भ्य उवाच । स्त्रियं गर्भममुं बालं तन्मे त्वं दातुमर्हसि । ततो रामोऽब्रवीद्दाल्भ्यं यदर्थमहमागतः । क्षत्रियान्तकरश्चाहं तत् त्वं याचितवानसि । प्रार्थितश्च त्वया विप्र! कायस्थो गर्भ उत्तमः । तस्मात् कायस्थ इत्याख्या भविष्यति शिशोः शुभा । एवं रामो महा- बाहुर्हित्वा तं गर्भमुत्तमम् । निर्जगामाश्रमात् तस्मात् क्षत्रियान्तकरः प्रभुः । कायस्थ एष उत्पन्नः क्षत्रायां क्षत्रियात्ततः । रामाज्ञया स दाल्भ्येन क्षत्रधर्म्मात् बहि- ष्कृतः । कायस्थधर्म्मोदत्तोऽस्मै चित्रगुप्तस्य यः स्मृतः । तद्गोत्रजाश्च कायस्था दाल्भ्यगोत्रास्ततोऽभवन् । दाल्भ्यो- पदेशतस्ते वै धर्म्मिष्ठाः सत्यवादिनः । सदाचारपरानित्यं रता हरिहरार्च्चने । देवविप्रपितॄणाञ्च अतिथोनाञ्च पूजकाः” इति स्कान्दे रेणकामाहात्म्यम् । अत्र क्षात्र- धर्म्मद्बहिष्कृतः इत्यनेन सगरेण काम्बोजादीनामिव तस्य तद्वंशस्य च क्षत्रियधर्म्मयुद्धोपनयनादिराहित्य- प्रतीतावपि चित्रगुप्तधर्म्मत्वदानकथनेनोपनयनादिमत्त्वं वेदाधिकारित्वं च सूचितं तेन केबलयुद्धादिराहित्य- मात्रं चित्रगुप्तधर्म्मत्वदानेन लेखनाधिकारः सूचितः । चित्रगुप्तधर्म्मश्च तदुत्पत्तिसहितः पद्मपुराणे सृष्टिखण्डे उक्तोयथा-- “क्षणं ध्यानस्थितस्यास्य सर्व्वकायाद्विनिर्गतः । दिव्यरूपः पुमान् विभ्रत् मसीपात्रञ्च लेखनीम् । चित्रगुप्त इति ख्यातो धर्म्मराजसमीपतः । प्राणिनां सदसत्कर्म्मलेखाय स निरूपितः ब्रह्मणा,ऽतीन्द्रियज्ञानी देवाग्न्योर्यज्ञभुक् स वै । भोजनाच्च सदा तस्माद हुतिर्दीयते द्विजः । ब्रह्मकायोद्भवो यस्मात् कायस्थो वर्ण उच्यते । नाना- [] गोत्राश्च तद्वंश्याः कायस्था भुवि सन्ति वै” । भविष्य पुराणे च । दत्तात्रेय उवाच । त्रिकालज्ञं महाप्राज्ञं पुलस्त्यमुनिपुङ्गवम् । उपसंगम्य पप्रच्छ भीष्मः शास्त्रभृतां वरः । चतुर्णामपि वर्णानामाश्रमाणां तथैव च । सम्भवः सङ्करादीनां श्रुतो विस्तरतो मया । कायस्थोत्पत्तयो लोके ख्याताश्चैव महामुने! । भूय एव महाप्राज्ञ! श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः । वैष्णवा दानशीलाश्च पितृयज्ञपरायणाः । सुधियः सर्वशास्त्रेषुकाव्यालङ्कारबोधकाः । पोष्टारो निज- वर्गाणां ब्राह्मणानां विशेषतः । तानहं श्रोतुमिच्छामि कथयस्व महामुने एतन्म संशयं विप्र! वक्तुमर्हस्यशेषतः ।
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "कायस्थ" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें