🕉️ 20 November 2026, Friday · 01:57:47 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

कुलाय

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

कुलाय

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

कुलाय

अर्थ: घञ् पक्षियों का घोंसला

संस्कृत: पक्षिवासः · पर्याय: नीड

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. कुलाय (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. कुल (नपुं.) — चतुर्थी विभक्ति, एकवचन
  3. कुलाय (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  4. कुल (पुं.) — चतुर्थी विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — कुलाय (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाकुलायःकुलायौकुलायाः
द्वितीयाकुलायम्कुलायौकुलायान्
तृतीयाकुलायेनकुलायाभ्याम्कुलायैः
चतुर्थीकुलायायकुलायाभ्याम्कुलायेभ्यः
पञ्चमीकुलायात् / कुलायाद्कुलायाभ्याम्कुलायेभ्यः
षष्ठीकुलायस्यकुलाययोःकुलायानाम्
सप्तमीकुलायेकुलाययोःकुलायेषु
सम्बोधनहे कुलायहे कुलायौहे कुलायाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — कुलाय
कुलाय
kulāya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
घोंसला (2.5.40) नीड
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कुलाय संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. शरीर । देह । जिस्म ।
२. खोता । घोंसला ।
३. स्थान । जगह ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कुलाय n. (in later language also अस् m., Pañcat. &c.) a woven texture, web, nest (of a bird), case or investing integument, receptacle, home, AV.; TS.; ŚBr. &c.
the body as the dwelling-place of the soul, AV.; ŚBr. xiv; BhP.
the kennel or resting-place of a dog, Pāṇ. i, 3, 21, Vārtt. 4
a place, spot in general, L.
(with अग्नेः, Vait.; or with इन्द्राग्न्योः, TāṇḍyaBr.; ĀśvŚr. &c.) N. of a particular Ekāha (cf. ऐन्द्राग्न-क्˚.)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (295,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कुलायः, --यं 1 The nest of a bird; कूजत्क्लांतकपोतकुक्कुटकुलाः कूले कुलायद्रुमाः U. 2. 9; N. 1. 141. --2 The body. --3 A place or spot in general. --4 A woven texture, a web. --5 A case or receptacle. --Comp. --निलायः the act of sitting in a nest, hatching, brooding. --स्थः a bird.
कुलायः, --यं 1 The nest of a bird; कूजत्क्लांतकपोतकुक्कुटकुलाः कूले कुलायद्रुमाः U. 2. 9; N. 1. 141. --2 The body. --3 A place or spot in general. --4 A woven texture, a web. --5 A case or receptacle. --Comp. --निलायः the act of sitting in a nest, hatching, brooding. --स्थः a bird.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0413-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कुलाय पु० कुलं पक्षिसंघातोऽयतेऽत्र अय--वञ् । १ पक्षिनिल- ये नोडे, अमरः “खगकुलाय कुलायनिलायिताम्” माघः वेदे त्वस्य क्लीवत्वमपि कुलायिनीशब्दे ता--व्रा० वाक्ये उदा० दृश्यम् । २ स्थानमात्रे मेदि० कौ लायो- गतिरस्मात् । ३ देहे न० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2136,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कुलायं, क्ली, (कौ पृथिव्यां लायो लयो यस्य ।) शरीरम् । इति पुराणम् ॥
कुलायः, पुं, (कुलानां पक्षिसमूहानां अयः वास- [] स्थानम् ।) नीडः । (यथा, माघे । “खगकुलायकुलायनिलायिताम्” ।) स्थानमात्रम् । इति मेदिनी ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-153-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
कुलायकुलाय (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: कुल (नपुं.) — चतुर्थी विभक्ति, एकवचन | कुलाय (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

कुलाय 📚 ➤ घञ् पक्षियों का घोंसला
संस्कृत: पक्षिवासः · पर्याय: नीड

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
कुलाय 📚शरीर । देह । जिस्म🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
कुलाय

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • कुलाय = कुल + अय तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें