🕉️ 21 November 2026, Saturday · 07:28:45 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

खटकर्म

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

खट-+कर्म

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

कर्म

अर्थ: कृत्य, कार्य, कर्म

संस्कृत: क्रिया · पर्याय: क्रिया, कृत्या, लीला

व्युत्पत्ति: कृ-मनिन् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. कर्मन् (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. कर्मन् (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  3. कर्मन् (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — कर्मन् (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाकर्मकर्मणीकर्माणि
द्वितीयाकर्मकर्मणीकर्माणि
तृतीयाकर्मणाकर्मभ्याम्कर्मभिः
चतुर्थीकर्मणेकर्मभ्याम्कर्मभ्यः
पञ्चमीकर्मणःकर्मभ्याम्कर्मभ्यः
षष्ठीकर्मणःकर्मणोःकर्मणाम्
सप्तमीकर्मणिकर्मणोःकर्मसु
सम्बोधनहे कर्मन् / हे कर्महे कर्मणीहे कर्माणि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — कर्मन्
कर्मन्
karman
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
📗 अमरकोश — पर्याय
क्रिया (3.2.1) क्रिया
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कर्मन् n. (आ m., L.), (√ कृ, Uṇ. iv, 144), act, action, performance, business, RV.; AV.; ŚBr.; MBh. &c.
office, special duty, occupation, obligation (frequently ifc., the first member of the compound being either the person who performs the action [e.g. वणिक्-क्˚] or the person or thing for or towards whom the action is performed [e.g. राज-क्˚, पशु-क्˚] or a specification of the action [e.g. शौर्य-क्˚, प्रीति-क्˚]), ŚBr.; Mn.; Bhartṛ. &c.
any religious act or rite (as sacrifice, oblation &c., esp. as originating in the hope of future recompense and as opposed to speculative religion or knowledge of spirit), RV.; AV.; VS.; Ragh. &c.
work, labour, activity (as opposed to rest, प्रशान्ति), Hit.; RPrāt. &c.
physicking, medical attendance, Car.
action consisting in motion (as the third among the seven categories of the Nyāya philosophy; of these motions there are five, viz. उत्-क्षेपण, अव-क्षेपण, आ-कुञ्चन, प्रसारण, and गमन, qq.vv.), Bhāṣāp.; Tarkas.
calculation, Sūryas.
product, result, effect, Mn. xii, 98; Suśr.
organ of sense, ŚBr. xiv (or of action See कर्मेन्द्रिय)
(in Gr.) the object (it stands either in the acc. [in active construction], or in the nom. [in passive construction], or in the gen. [in connection with a noun of action]; opposed to कर्तृ the subject), Pāṇ. i, 4, 49 ff. (it is of four kinds, viz. a. निर्वर्त्य, when anything new is produced, e.g. कटं करोति, ‘he makes a mat’ ; पुत्रं प्रसूते, ‘she bears a son’; b. विकार्य, when change is implied either of the substance and form, e.g. काष्ठं भस्म करोति, ‘he reduces fuel to ashes’; or of the form only, e.g. सुवर्णं कुण्डलं करोति, ‘he fashions gold into an earring’; c. प्राप्य, when any desired object is attained, e.g. ग्रामं गच्छति, ‘he goes to the village’; चन्द्रं पश्यति, ‘he sees the moon’; d. अनीप्सित, when an undesired object is abandoned, e.g. पापं त्यजति, ‘he leaves the wicked’)
former act as leading to inevitable results, fate (as the certain consequence of acts in a previous life), Pañcat.; Hit.; Buddh., (cf. कर्म-पाक and -विपाक)
the tenth lunar mansion, VarBṛS. &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (258,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कर्म्मन् पुंन० कृ--कर्मणि मनिन् अर्द्धर्चादि० पा० अमरे तु न० । व्याकरणपरिभाषिते कर्त्त्रा क्रियाफलाश्रयतयाप्तु- मिष्टतमे पदार्थे “कर्त्तुरीप्सिततमं कर्म” पा० । व्या- ख्यातञ्चैतत् सि० कौ० यथा-- [] “कर्त्तुः क्रियया आप्तुमिष्टतमङ्कर्म्मसंज्ञं स्यात् । कर्त्तुः किम्? माषेष्वश्वं बध्नाति । कर्मण ईप्सिता माषा न तु कर्त्तुः । तमब्ग्रहणं किम्? पयसा ओदनं भुङ्क्ते । कर्मे- त्यनुवृत्तौ पुनःकर्मग्रहणमाधारनिवृत्त्यर्थम्, अन्यथा गृहं प्रविशतीत्यत्र व स्यात्” । विवृतञ्चैतदस्माभिः सरलायां यथा कर्त्तुरित्यादि । कर्त्त्राप्तुमिष्यमाणं कर्मेत्यर्थः । “धातूपात्त- व्यापाराश्रयः कर्त्ता” इति वक्ष्यते । आप्तिश्च सम्बन्धः, स च कर्त्तृविशेषणीभूतक्रियारूपव्यापारद्वारकएवानुपस्थितकल्पने मानाभावात्, एवञ्च कर्त्त्रा स्वनिष्ठक्रियारूपव्यापारप्रयोज्य- फलेन सम्बद्धुमिष्यमाणं कर्मेत्यर्थः, तदेतदाह कर्त्तुः क्रियया आप्तुमिति । क्रियया धातूपात्तव्यापारेण, आप्तुं धातूपात्तफलद्वारा सम्बन्धुम् । फलव्यापारयोर्धातूपात्त- त्वन्तु “फलव्यापारयोर्धातुराश्रये तु तिङः स्मृताः” इत्यनेन सिद्धम् । तच्च कर्म्म सप्तविधम्, यथोक्तंहरिणा “निर्वर्त्यञ्च विकार्य्यञ्च प्राप्यञ्चेति त्रिधा मतम् । तच्चेप्सिततमं कर्म चतुर्द्धान्यत्तु कल्पितम् । औदासीन्येन यत् प्राप्यं यच्च कर्त्तुरनीप्सितम् । संज्ञान्तरैरनाख्यातं यद्यच्चाप्यन्यपूर्वकम्” इति । तत्र निर्वर्त्त्यादीनां लक्षणादिकमपि तेनैवोक्तं यथा--“यदसज्जायते सद्वा जन्मना यत्प्रकाशते । प्रकृतेस्तु विवक्षायां विकार्य्यं कैश्चिदन्यथा । तन्निर्वर्त्त्यं विकार्य्यञ्च कर्मद्वेधा व्यवस्थितम् । प्रकृत्युच्छेदसम्भूतं किञ्चित् काष्ठादिभस्पवत् । किञ्चित् गुणान्तराधानात् सुवर्णादि- विकारवत् । क्रियाकृतविशेषाणां सिद्धिर्यत्र न विद्यते । दर्शनादनुमानाद्वा तत् प्राप्यमिह कथ्यते” इति, “सती वा विद्यमाना वा प्रकृतिः परिणामिनी । यस्य नाश्रीयते तस्य निर्वर्त्त्यत्वं प्रचक्षते” इति च । तदयं लक्षणनिष्कर्षः० प्रकृ- तिवाचकपदासमभिव्याहृतपदोपस्थाप्यत्वे सति क्रियाजन्यो- त्पत्तिरूपफलवत्त्वं निर्वर्त्त्यत्वम् यथा घटं करोतीत्यादौ- घटादेः क्रियाजन्योत्पत्तिमत्त्वान्निर्वर्त्त्यत्वम् । प्रतीयमा- नप्रकृतिविकृतिभावत्ये सति क्रियानिर्वाह्यविशिष्टासत्त्वो- त्पत्तिरूपान्यतरफलवत्त्वं विकार्य्यत्वम्, यथा सुवर्णं कुण्डलं करोतीत्यादौ सुवर्णस्य पूर्वरूपविशिष्टासत्त्वफलवत्त्वात् कुण्ड- लस्य चोत्पत्तिमत्त्वादुभयोरपि विकार्य्यत्वम् । क्रियाकृतासा- धारणधर्मप्रकारकप्रतीतिविषयतानाश्रयत्वे सति क्रियाजन्य- फलवत्त्वेनोद्देश्यत्वम्, प्राप्यत्वं यथा ग्रामं गच्छतीत्यादौ ग्रामादेः कर्त्तृसाधारणसंयोगरूपफलवत्त्वेऽपि क्रियाकृत- श्रमादिरूपासाधारणविशेषफलस्यानाधारत्वेन तादृशफल- प्रकारकबोधाविषयत्वात् प्राप्यत्वम् निर्वर्त्यविकार्य्ययोस्तु [] क्रियाजन्योत्पत्त्यादिफलस्य कर्ममात्रनिष्ठतया असाधार- ण्येन तद्वत्त्वान्नातिप्रसङ्गैति बोध्यम् । कर्त्तुरनुद्देश्यत्वे सति क्रियाजन्यफलवत्त्वम्, औदासीन्य प्राप्तं यथा ग्रामं गच्छन् तृणं स्पृशतीत्यादौ तृणादेरनुद्देश्यत्वेऽपि क्रियाजन्य- संयोगरूपफलवत्त्वेनोदासीनकर्मता । द्विष्टसाधनत्वे सति क्रियाफलवत्त्वं, द्वेष्यंयथा अन्नं बुभुक्षुर्विषं भुङ्क्तेऽइत्यादौ विषस्य तथात्वम् । कारकविशेषसंज्ञान्तरेणाविवक्षितत्वे सति कर्मोपकारकत्वम्, संज्ञान्तरैरनाख्यातत्वम् यथा गां पयो दोग्धीत्यादौ गवादेः कारकान्तरसंज्ञाया अविवक्षया
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
खट-कर्मसमास: खट + कर्मन् तत्पुरुष (सम्भावित)
अन्तिम पद से विभक्ति-वचन: कर्मन् (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: कर्मन् (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

खटकर्म 📚खट 📚कर्मन् ➤ खट (इच्छा करना) + कर्मन् (कृत्य, कार्य, कर्म)
संस्कृत: क्रिया · पर्याय: क्रिया, कृत्या, लीला

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
खट 📚कफ । बलगम🟠🔵🟣🟢🟤
कर्मन् 📚n. (आ m., L.), (√ कृ, Uṇ. iv, 144), act, action, performance, business…🔵🟣🟢

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
कर्मन्
क्रिया (३.२.१) — क्रिया
क्रिया के नौ अर्थ (३.३.१६५) — आरम्भ, प्रायश्चित्त, शिक्षा, पूजा, विचार, उपाय, चेष्टा, चिकित्सा

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • खटकर्म = खट + कर्म तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

  • कर्म: कृ-मनिन् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें