🕉️ 19 November 2026, Thursday · 10:03:33 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

खट
khaṭa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
खट १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. कफ । बलगम ।
२. अंधा कूआँ ।
३. घूसा । मुक्का ।
४. एक प्रकार की सुगंधित घास ।
५. कुल्हाड़ी ।
६. हल ।
खट २ संज्ञा पुं॰ [सं॰ षट्]
१. षाडव जाति का एक राग । विशेष—यह दीपक राग का पुत्र माना जाता है । इसके गाने का समय प्रातः काल एक दंड से पाँच दंड तक है । इसमें मध्य स्वर वादी होता है । कोई कोई इसे आसावरी, ललित टोडी, भैरवी आदि रागिनियों से उत्पन्न संकर राग मानते हैं ।
२. षट् । छह की संख्या । उ॰—(क) येक बार रहस्युँ खट मास ।—बी॰ रासो, पृ॰ ३९ । (ख) खट सरदार नमीठ खडग्गे ।—रा॰ रू॰, पृ॰ २७६ ।
खट ३ संज्ञा पुं॰ [अनु॰] दो चीजों के परस्पर टकराने या किसी कड़ी चीज के टूटने से उत्पन्न शब्द । यौ॰—खटखट । खटपट । खटाखट । मुहा॰—खट से = तुरंत । तत्काल । जैसे—जरा याद दिलाते ही उसने खट से रुपए गिन दिए । उ॰—दोनों छम्मीजान के साथ साथ पाटेनाले पर किसी हाफिज जी के बइतुल लुत्फ में खट से जा पहुँचे ।—फिसाना॰, भा॰१, पृ॰ ८ ।
खट ४ संज्ञा पुं॰ [हिं॰] खाट शब्द का समास में व्यवहृत रूप । जैसे—खटमल, खटवारी, छपरखट आदि ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
खट m. phlegm, phlegmatic or watery humor (cf. कफ), L.
a blind well, VarBṛS., Sch.
an axe, hatchet, chisel (टङ्क), L.
a plough, L.
a kind of blow (‘the closed or doubled fist, as for striking’, W.), L.
grass (used to thatch houses; cf. कट, खड), L.
a fragrant kind of grass, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (335,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
खटः [खट्-अच्] 1 Phlegm. --2 A blind well. --3 A hatchet. --4 A plough. --5 Grass. --6 The closed fist. --7 A kind of blow or wound. --Comp. --कटाहकः a spitting-box. --खादकः {1} a jackal. {2} a crow. {3} an animal. {4} a glass-vessel. {5} an eater.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0441-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
खट काङ्क्षायां भ्वा० पर० सक० सेट् । खटति अखाटीत्--अख- टीत् चखाट । प्रनिखटति ।
खट पु० खट--अच् । १ अन्धकूपे, २ कफे, ३ टङ्के, ४ शस्त्रभेदे च मेदि० । ५ तृणे हेमच० । ६ लाङ्गले ७ कत्तृणे इत्यजयपालः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2457,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
खट, काड्क्षि । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (भ्वां-परं- सकं-सेट् ।) खटति । काङ्क्षि आकाङ्क्षायाम् । इति दुर्गादासः ॥
खटः पुं, (खट् + अच् ।) अन्धकूपः । कफः । प्रहारान्तरम् । टङ्कः । इति मेदिनी ॥ तृणम् । इति हेमचन्द्रः ॥ लाङ्गलम् । कत्तृणम् । इत्य- जयपालः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-271-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें