🕉️ 21 November 2026, Saturday · 07:22:20 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

खर्जूर

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

खर्जूर

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

खर्जूर

अर्थ: ऊर खजूर का पेड़

संस्कृत: रजतम् · पर्याय: दुर्वर्ण, रजत, रूप्य, श्वेत

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. खर्जूर (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. खर्जूर (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  3. खर्जूरन् (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  4. खर्जूरन् (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  5. खर्जूरन् (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — खर्जूर (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाखर्जूरम्खर्जूरेखर्जूराणि
द्वितीयाखर्जूरम्खर्जूरेखर्जूराणि
तृतीयाखर्जूरेणखर्जूराभ्याम्खर्जूरैः
चतुर्थीखर्जूरायखर्जूराभ्याम्खर्जूरेभ्यः
पञ्चमीखर्जूरात् / खर्जूराद्खर्जूराभ्याम्खर्जूरेभ्यः
षष्ठीखर्जूरस्यखर्जूरयोःखर्जूराणाम्
सप्तमीखर्जूरेखर्जूरयोःखर्जूरेषु
सम्बोधनहे खर्जूरहे खर्जूरेहे खर्जूराणि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — खर्जूर
खर्जूर
kharjūra
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
खर्जूर संज्ञा पुं॰ [सं॰] खजूर ।
२. चाँदी ।
३. हरताल ।
४. बिच्छू ।
५. गर्भ (अनेकार्थ॰) ।
६. जरायु (अनेकार्थ॰) ।
७. शूद्र (अनेकार्थ॰) ।
८. धतूरा (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
खर्जूर m. Phoenix sylvestris, TS. ii, 4, 9, 2; Kāṭh.; MBh. &c.
a scorpion, L.
N. of a man g. अश्वादि
खर्जूर n. the fruit of Phoenix sylvestris, Kathās. lxi
(= खर्जुर) silver, L.
yellow orpiment, L.
= खल, L.
the interior part of a cocoa-nut, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (337,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
खर्जूरः [Uṇ. 4. 90] 1 Date-tree. --2 A scorpion. --रं 1 Silver. --2 Yellow orpiment. --3 The fruit of the date-tree. --री The date-tree; R. 4. 57.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0443-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
खर्ज्जूर पुंस्त्री खर्ज्ज ऊरच् स्त्रीत्वे गौरा० ङीष् । (खेजुर) वृक्षे तस्य फलम् अण् तस्य लुप् । तत्फले न० उद्भेदगुणाश्च भावप्र० उक्ताः यथा “भूमिखर्ज्जूरिका स्वाद्वी दुरारोहा मृदुच्छदा । तथा स्कन्धफला काककर्कटी स्वादुमस्तका । पिण्डखर्ज्जू- रिका त्वन्या सा देशे पश्चिमे भवेत् । खर्ज्जूरी गोस्तनाकारा शरद्वीपादिहागता । जायते पश्चिमे देशे सा छोहारेति कीर्त्त्यते । खर्ज्जूरीत्रितयं शीतं मधुरं रसपाकयोः । स्निग्धं रुचिकर हृद्यं क्षतक्षय हरं गुरु । तर्पणं रक्तपित्तव्नं पुष्टिकृच्चापि शुक्रदम् । कोष्ठमारुतहृद्बल्यं वान्तिवातकफापहम् । ज्वराति- सारक्षुत्तृष्णाकासश्वासनिवारकम् । मदमूर्च्छामरुत्पित्त मद्योद्भूतगदान्तकृत् । महतीभ्यां गुणैरल्पा स्वल्पखर्ज्जू- रिका स्मृता । खर्ज्जूरीतरुतोयन्तु मदपित्तकरं भवेत् । वातश्लेष्महरं रुव्यं दीपनं बलशुक्रकृत्” “खर्जूरीस्कन्धनद्धानाम्” रघुः । २ रौप्ये ३ हरिताले न० हेमच० । ४ खले (खामार) मेदि० । ५ तृणजातिभेदे स्त्री अमरः । (वनखेजुर) ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2468,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
खर्ज्जूरं, क्ली, (खर्ज्जूरस्य फलम् । फले विहि- तस्याणो लुप् ।) खर्ज्जूरफलम् । अस्य गुणाः । मधुरत्वम् । शीतलत्वम् । गुरुत्वम् । क्षयाभि- घातदाहवातपित्तरोगे हितत्वम् । बृंहणत्वम् । शुक्रवृद्धिकारित्वञ्च । इति राजवल्लभः ॥ (“अपक्वखर्ज्जूरफलं त्रिदोषशमनं मतम् । पक्वमेव हितं श्रेष्ठं त्रिदोषशमनं परम् ॥” इति प्रथमे स्थाने दशमेऽध्याये हारीतेनोक्तम् ॥ यथा च चरके सूत्रस्थाने सप्तविंशेऽध्याये । “मधुरं बृंहणं वृष्यं खर्ज्जूरं गुरु शीतलम् । [] क्षयेऽभिघाते दाहे च वातपित्ते च तद्धितम् ॥”) रौप्यम् । हरितालम् । इति हेमचन्द्रः ॥ खलः । इति मेदिनी ॥
खर्ज्जूरः, पुं स्त्री, (खर्ज्ज मार्ज्जने + “खर्ज्जिपिञ्जा- दिभ्य ऊरोलचौ ।” उणां ४ । ९० । इति ऊरः ।) खर्ज्जूरीवृक्षः । खेजुर गाछ इति भाषा ॥ अस्य मस्तिष्कगुणाः । स्वादुत्वम् । तिक्तत्वम् । कषायत्वम् । मूत्रातङ्करोगनाशि- त्वम् । बलप्राणशुक्रवृद्धिकारित्वञ्च । इति राज- वल्लभः ॥ (“खर्ज्जूरश्च विषं हन्ति तदा वै नात्र संशयः ।” इति वैद्यकभैषज्यधन्वन्तरिग्रन्थे विषाधिकारे ॥) वृश्चिकः । इति मेदिनी ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-278-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
खर्जूरखर्जूर (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: खर्जूर (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन | खर्जूरन् (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

खर्जूर 📚 ➤ ऊर खजूर का पेड़
संस्कृत: रजतम् · पर्याय: दुर्वर्ण, रजत, रूप्य, श्वेत

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
खर्जूर 📚खजूर🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
खर्जूर
चाँदी (२.९.९६) — दुर्वर्ण, रजत, रूप्य, श्वेत

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • खर्जूर = खर्जु + उर तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें