🕉️ 19 November 2026, Thursday · 05:42:53 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

गाभा

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

गा-+भा

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

भा

अर्थ: प्रकाश, आभा, कान्ति, सौन्दर्य

संस्कृत: प्रभा · पर्याय: प्रभा, रुच्, रुचि, त्विष्, भास्

व्युत्पत्ति: भा+अङ्+टाप्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. भा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. भास् (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  3. भा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  4. भा (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन
  5. भास् (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन
  6. भा (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन
  7. भा धातु (अदादिगण, परस्मैपद) — लङ् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — भा (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाभाभेभाः
द्वितीयाभाम्भेभाः
तृतीयाभयाभाभ्याम्भाभिः
चतुर्थीभायैभाभ्याम्भाभ्यः
पञ्चमीभायाःभाभ्याम्भाभ्यः
षष्ठीभायाःभयोःभानाम्
सप्तमीभायाम्भयोःभासु
सम्बोधनहे भेहे भेहे भाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — भा
भा
bhā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
भा १ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. दीप्ति । चमक । प्रकाश । उ॰— मनि कुंडल अति भा खुलनि डुलनि डुलनि सु ललित कपोल ।— घनानंद, पृ॰ २६९ ।
२. शोभा । छटा । छवि ।
३. किरण । रश्मि ।
४. बिजली । विद्युत् ।
भा † २ अव्य॰ चाहे । यदि इच्छा हो । वा । उ॰ —जो भावै सो कर लला इन्हें बाँध भा छोर । हैं तुव सुबरन रूप के ये दृग मेरे चोर ।—रसनिधि (शब्द॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
भा f. (आ) light or a beam of l˚, lustre, splendour, MBh.; Hariv.; Var. &c. (cf. 2. भा)
the shadow of a gnomon, Sūryas.
appearance, resemblance, likeness (ifc.; cf. अग्नि-भ, गुड-भा, तन्तु-भ)
1. भा cl. 2. P. (Dhātup. xxiv, 43) भाति (pr. p. भात् f. भान्ती or भाती, Vop.; Pot. भायात्, TBr.; pl. बभौ, Mn.; MBh. &c.; aor. अभासीत् Gr. Bhaṭṭ.; fut. भास्यति, Br. &c.), to shine, be bright or luminous, RV. &c. &c.; to shine forth, appear, show one's self, ib.; to be splendid or beautiful or eminent, MBh.; Kāv. &c. (with न, to cut a poor figure, Kathās.); to appear as, seem, look like, pass for (nom. with or without इव adv. in वत्), MBh.; Kāv. &c.; to be, exist, W.; to show, exhibit, manifest, Bhaṭṭ. (v.l.) : Pass. भायते, impers. radiance is put forth by (instr.), Bhaṭṭ. : Caus. भापयते; aor. अबीभपत् Gr.: Desid. बिभासति, ib. : Intens. बाभायते, बाभेति, बाभाति, ib.
भा [cf. √ भन्, भाष्, भास्; Gk. ϕημί, ϕάσκω; Lat. fāri &c.; Germ. Bann; Eng. ban.]
2. भा f. (nom. prob. भास्) light, brightness, splendour &c. (cf. f. of 4. भ), VS.; ŚBr.
भा m. the sun, L. (cf. 2. भास्).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (742,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
भा {c2c} P. (भाति, भात; caus. भापयति-ते; desid. बिभासति) 1 To shine, be bright or splendid, be luminous; पंकैर्विना सरो भाति सदः खलजनौर्वना । कदुवर्णैर्विना काव्यं मानसं विषयैर्विना Bv. 1. 116; समतीत्य भाति जगती जगती Ki. 5. 20; R. 3. 18. --2 To seem, appear; बुभुक्षिनं न प्रति भाति किंचित् Mbh. --3 To be, exist. --4 To show oneself.
भा [भा अङ् टाप्] 1 Light, splendour, lustre, beauty; तावद्भा भारवेर्भाति यावन्माघस्य नोदयः Udb. --2 A shadow, reflection. --3 Likeness, resemblance. --4 The shadow of a gnomon. --Comp. --कोशः --षः the sun. --गणः the whole group of constellations. --निकरः a mass of light, collection of rays. --नेमिः the sun. --मंडलं a halo of light. --रूपः the soul. --(पं) Brahman. --वनं a mass of rays or light.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0811-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
भा दीप्तौ अदा० पर० अक० अनिट् । भाति अभासीत् बभौ । प्रति + बुद्धिप्राखर्य्ये । वि + अति + मिथोभासने--आ० । दीप्तिश्च तैजसपदार्थावयवभेदः प्रकाशश्च । स च ज्ञाने विषयतया प्रकाशः षित् । भावे अङ् । भा
भा स्त्री भा--अङ् टाप् । दीप्तौ अमरः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4648,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
भा, ल ष दीप्तौ । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (अदा०- पर०-अक०-अनिट् ।) ल, भाति । ष, भा । इति दुर्गादासः ॥
भा, स्त्री, (भा दीप्तौ + “षीद्भिदादिभ्योऽङ् ।” ३ । ३ । १०४ । इत्यङ् । टाप् ।) प्रभा । दीप्तिः । इत्यमरः । १ । ४ । ३४ ॥ (यथा, वाजसनेय- संहितायाम् । ३० । १२ । “भायै दार्व्वाहारमिति ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-489-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
गा-भासमास: गा + भा कर्मधारय (सम्भावित — पूर्वपद विशेषण)
अन्तिम पद से विभक्ति-वचन: भा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: भास् (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन | भा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

गाभा 📚गा 📚भा ➤ गा (जो जाता है, जाने वाला, गतिमान होने वाला, ठहरने वा…) + भा (प्रकाश, आभा, कान्ति, सौन्दर्य)
संस्कृत: प्रभा · पर्याय: प्रभा, रुच्, रुचि, त्विष्, भास्

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
गा 📚पु † क्रि॰ अ॰ गया🟠🔵🟣🟢🟤
भा 📚दीप्ति । चमक । प्रकाश🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
भा
प्रभा (चमक) के नाम (१.३.३८) — प्रभा, रुच्, रुचि, त्विष्, भास्, छवि, द्युति, दीप्ति

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • गाभा = गा + भा कर्मधारय (सम्भावित — पूर्वपद विशेषण)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें