🕉️ 20 November 2026, Friday · 04:47:05 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

गुरबी

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

गुः+अप्-+ई

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

गुः

अर्थ: जाना

संस्कृत: गतौ

अंग्रेज़ी: to go

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. इ धातु (अदादिगण, परस्मैपद) — लुङ् लकार, प्रथम पुरुष, बहुवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — इ (अदादिगण) · अर्थ: जाना (गतौ)

लुङ् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमअगात् / अगाद्अगाताम्अगुः
मध्यमअगाःअगातम्अगात
उत्तमअगाम्अगावअगाम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: एति · लिट्: इयाय · लुट्: एता · लृट्: एष्यति · लोट्: इतात् · लङ्: ऐत् · विधिलिङ्: इयात् · आशीर्लिङ्: ईयात् · लुङ्: अगात् · लृङ्: ऐष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: अयन · ण्वुल्: आयकः · तृच्: एता · यत्: एयः · तव्य: एतव्यः · अनीयर्: अयनीयः · क्त: इतः · क्तवतु: इतवान् · शतृ: यन् · स्य-शतृ: एष्यन् · क्त्वा: इत्वा · ल्यप्: प्रेत्य · तुमुन्: एतुम् · णमुल्: आयम् · क्तिन्: इति · क्वसु: ईयिवान्

ई

अर्थ: खिन्नता

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अव्ययम्
  2. इ (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन
  3. इ (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन

अव्यय — इसके रूप विभक्ति/वचन से नहीं बदलते।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — गु
गु
gu
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. गु (cf. √ 1. गा) cl. 1. Ā. गवते, to go, Naigh. ii, 14.
2. गु ifc. ‘going’, see अध्रि-गु, वनर्-गु (cf. also प्रियंगु, शाचि-गु)
‘fit for’, see तात-गु, निगु (cf. अग्रे-गू.)
3. गु cl. 1. Ā. गवते, to sound, Dhātup. xxii, 52 : Intens. Ā. (1. and 3. sg. जोगुवे, p. जोगुवान) ‘to cause to sound’, proclaim, RV. i, 61, 14; v, 64, 2; TBr. ii; Kāṭh. xiii, 11 f. : P. (impf. अगङ्गूयत् for अगुङ्ग्˚) to shout with joy, TāṇḍyaBr. xiv, 3, 19 (cf. प्रति- √ 3. गु and जोगू.)
4. गु (= √ 1. गू, q.v.) cl. 6. P. गुवति, to void by stool, Dhātup. xxviii, 106 (cf. वि-गून.)
5. गु f. ifc. = गो, cow
earth
ray (Pāṇ. i, 2, 48) See अ-गु, अनु-गु, अनुष्ण-गु, अरिष्टगु, उप-गु, उष्ण-गु, कृश-गु, तमो-गु, &c.
गु n. (उ) water, L.
the hair on the body, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (356,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
गु {vI.v} {c6c} P. (गुवति, गून) To void by stool, void excrement, discharge fæces. {vII.v} {c1c} A. Ved. (गवते) To speak indistinctly.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0459-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गु ध्वनौ अव्यक्तशब्दे भ्वा० आत्म० अक० अनिट् । गवते अ- गोष्ट । जुगुवे । “उपो वेनस्य जोगुवानः” ऋ० १ । ६१ । १४ । गुङ् अव्यक्ते शब्दे अस्मात् यङ्लुकि पदव्यत्ययेन शानच” भा० । “विश्वासूक्ष्मासु जोगुवे” ऋ० ५ । ६ ४ । २ । “जोगुवे शब्दयामीति” भा० पूर्ववत् पदव्यत्ययः ।
गु विष्ठोत्सर्गे तुदा० कुटा० पर० अक० अनिट् । गुवति अगुत ओदित् क्त तस्य नः “दुग्वोर्दीर्घश्च” पा० दीर्घः गूनः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2595,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गु, ङ ध्वनौ । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (भ्वां-आत्मं- अकं-अनिट् ।) ङ, गवते । इति दुर्गादासः ॥
गु, शि ओ विष्ठोत्सर्गे । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (तुदां-(कुटां)-परं-अकं-अनिट् ।) शि, गुवति अगुवीत् । ओ, गुणः । इति दुर्गादासः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-332-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
गुःइ धातु (अदादिगण, परस्मैपद) — लुङ् लकार, प्रथम पुरुष, बहुवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे) 📚
अप्-ईसमास: अप् + ई तत्पुरुष (सम्भावित)
अन्तिम पद से विभक्ति-वचन: अव्ययम् 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

गुः 📚 ➤ जाना
संस्कृत: गतौ

अप्ई 📚अप् 📚ई ➤ अप् (पानी) + ई (खिन्नता)

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
गु 📚(cf. √ 1. गा) cl. 1. Ā. गवते, to go, Naigh. ii, 14🔵🟣🟢🟤
अप् 📚जल । पानी🟠🔵🟣🟢

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
अप्
जल के नाम (१.१०.३) — वार्, वारि, सलिल, कमल, जल, पयस्, कीलाल, अमृत

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

पदम्विच्छेदःसन्धिसूत्रम्
गुरबीगुः + अप्विसर्ग → र् ससजुषो रुः (८.२.६६)
गुरबीअप् + ईजश्त्व झलां जशोऽन्ते (८.२.३९)

❖ समासः

  • अप्-ई = अप् + ई तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें