🕉️ 23 November 2026, Monday · 02:23:25 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

गृष्टि

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

गृष्टि

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद · लाल = कोश में नहीं मिला (नाम/दुर्लभ शब्द)

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

गृष्टि

यह शब्द कोश में नहीं मिला। यह कोई नाम, दुर्लभ शब्द, अशुद्ध वर्तनी या अन्य भाषा का शब्द हो सकता है। इसे दर्ज कर लिया गया है, ताकि एडमिन इसे साइट-कोश में जोड़ सकें।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — गृष्टि
गृष्टि
gṛṣṭi
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
गृष्टि संज्ञा स्त्री॰ [सं॰] वह गाय जो केवल एक बार ब्याई हो । जवान गाय ।
२. वह स्त्री जिसको केवल एक ही पुत्र उत्पन्न हुआ हो [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
गृष्टि f. a cow which has had only one calf, young cow, RV. iv, 18, 10; AV.; Kauś.; MBh. &c.
(ifc. with names of other animals, Pāṇ. ii, 1, 65) any young female animal (e.g. वासिता-ग्˚; a young female elephant, MBh. xi, 642)
Gmelina arborea, L.
a variety of Dioscorea, L.
गृष्टि m. for घृष्टि, a boar, L.
N. of a man, Uttarar. iv, 5/6 and 10/11.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (363,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
गृष्टिः f. [गृह्णाति सकृत गर्भं, ग्रह् कर्तरि क्तिच् पृषो˚ Tv.] 1 A cow which has had only one calf, a young cow (सकृत्प्रसूता गौः) आपीनभारोद्वहनप्रयत्नाद् गृष्टिः R. 2. 18; स्त्री तावत्संकृतं पठंति दत्तनवनास्या इव गृष्ठि सूसूशब्दं करोति Mk. 3. --2 (In comp. with the [] names of other animals) Any young female animal; वासितागृष्टिः ‘a young she-elephant.’ --3 A woman who has one child only. --m. A boar.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0465-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गृष्टि स्त्री गृह्णाति सकृत् गर्भम् ग्रह--कर्त्तरि क्तिच् पृषो० । १ सकृत्प्रसूतायां गवि । “गृष्टिः ससुव स्थविरं तवागाम्” ऋ० ४ । १८ । १० “आपीनभारोद्वहनप्रयत्नात् गृष्टिर्गुरुत्वाद्वपुषो नरेन्द्रः” रघुः । “भजमानश्च चपलो गृष्टीः स प्रचचार हं हरि० व० ७ अ० । जात्या सहास्य कर्म० । विशेषणत्वेऽपि परनिपातः गोगृष्टिः । इदन्तत्वात् वा ङीप् । “पृष्ठोहीनां पीवराणाञ्च ताव- दग्र्याः गृष्ट्योधेनवः सुव्रताश्च” भा० आनु० ९३ अ० । २ सकृत्प्रसूतस्त्रोमात्रे अतएव गृष्टेर्गोमा- त्रपरत्वे “चतुष्पादो गार्भिण्याः” पा० सूत्रान्तरमारब्धं शब्दार्थचि० गृष्टेरपत्यम् गृष्ट्यादि ढक् । गार्ष्टेय तदपत्ये पुंस्त्री । कर्मणि क्तिन् । ३ वराहक्रान्तायाम् अमरः । ४ वदरवृक्षे मेदि० । ५ काश्मर्यां राजनि० । स्वार्थे क तत्रार्थे । सप्तपर्णारग्बधेत्याद्युपक्रमे “मधुकभूनिम्ब गृष्टिका इति समभागाः कल्कः” सुश्रुतः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2632,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गृष्टिः, स्त्री, (गृह्णाति सकृद्गर्भमिति । ग्रह ञ उपा- दाने + कर्त्तरि क्तिच् पृषोदरादित्वात् साधुः ।) एकवारप्रसूता गौः । तत्पर्य्यायः । सकृत्प्रसू- तिका २ । इति हेमचन्द्रः ॥ (यथा, महा- भारते । १३ । ९३ । ३३ । “प्रष्टौहीनां पीवराणाञ्च तावदग्य्रा गृष्ट्यो धेनवः सुव्रताश्च ॥” यथा च । “एभ्य एव स्थिरादीनि जले पक्त्वैकविंशतिम् । रसे तस्मिन् पचेत् सर्पिर्गृष्टिक्षीरं चतुर्गुणम् ॥ वीराद्विमाषकाकोली स्वयं गुप्तर्षभर्द्धिभिः ॥ मेदया च समैः कल्कैस्तत् स्यात् कल्याणकं महत् । बृंहणीयं विशेषेण सन्निपातहरं परम् ॥” इति वैद्यकचक्रपाणिसंग्रहे उन्मादाधिकारे ॥ सकृत्प्रसूतस्त्रीमात्रम् । इति शब्दार्थचिन्ता- मणिः ॥) वराहक्रान्ता । इत्यमरः । २ । ४ । १३५ ॥ वदरवृक्षः । इति मेदिनी । टे । १२ ॥ काश्मरी । इति राजनिर्घण्टः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-349-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
गृष्टिउमा-कोश गृष्टि: वह गाय जो केवल एक बार ब्याई हो । जवान गाय 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

गृष्टि 📚 ➤ वह गाय जो केवल एक बार ब्याई हो । जवान गाय उमा-कोश

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
गृष्टि 📚वह गाय जो केवल एक बार ब्याई हो । जवान गाय🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड · १ पद कोश में नहीं मिले (एडमिन के पास जोड़ने हेतु दर्ज)

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬