🕉️ 20 November 2026, Friday · 02:09:28 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

गृष्टि
gṛṣṭi
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
गृष्टि संज्ञा स्त्री॰ [सं॰] वह गाय जो केवल एक बार ब्याई हो । जवान गाय ।
२. वह स्त्री जिसको केवल एक ही पुत्र उत्पन्न हुआ हो [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
गृष्टि f. a cow which has had only one calf, young cow, RV. iv, 18, 10; AV.; Kauś.; MBh. &c.
(ifc. with names of other animals, Pāṇ. ii, 1, 65) any young female animal (e.g. वासिता-ग्˚; a young female elephant, MBh. xi, 642)
Gmelina arborea, L.
a variety of Dioscorea, L.
गृष्टि m. for घृष्टि, a boar, L.
N. of a man, Uttarar. iv, 5/6 and 10/11.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (363,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
गृष्टिः f. [गृह्णाति सकृत गर्भं, ग्रह् कर्तरि क्तिच् पृषो˚ Tv.] 1 A cow which has had only one calf, a young cow (सकृत्प्रसूता गौः) आपीनभारोद्वहनप्रयत्नाद् गृष्टिः R. 2. 18; स्त्री तावत्संकृतं पठंति दत्तनवनास्या इव गृष्ठि सूसूशब्दं करोति Mk. 3. --2 (In comp. with the [] names of other animals) Any young female animal; वासितागृष्टिः ‘a young she-elephant.’ --3 A woman who has one child only. --m. A boar.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0465-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गृष्टि स्त्री गृह्णाति सकृत् गर्भम् ग्रह--कर्त्तरि क्तिच् पृषो० । १ सकृत्प्रसूतायां गवि । “गृष्टिः ससुव स्थविरं तवागाम्” ऋ० ४ । १८ । १० “आपीनभारोद्वहनप्रयत्नात् गृष्टिर्गुरुत्वाद्वपुषो नरेन्द्रः” रघुः । “भजमानश्च चपलो गृष्टीः स प्रचचार हं हरि० व० ७ अ० । जात्या सहास्य कर्म० । विशेषणत्वेऽपि परनिपातः गोगृष्टिः । इदन्तत्वात् वा ङीप् । “पृष्ठोहीनां पीवराणाञ्च ताव- दग्र्याः गृष्ट्योधेनवः सुव्रताश्च” भा० आनु० ९३ अ० । २ सकृत्प्रसूतस्त्रोमात्रे अतएव गृष्टेर्गोमा- त्रपरत्वे “चतुष्पादो गार्भिण्याः” पा० सूत्रान्तरमारब्धं शब्दार्थचि० गृष्टेरपत्यम् गृष्ट्यादि ढक् । गार्ष्टेय तदपत्ये पुंस्त्री । कर्मणि क्तिन् । ३ वराहक्रान्तायाम् अमरः । ४ वदरवृक्षे मेदि० । ५ काश्मर्यां राजनि० । स्वार्थे क तत्रार्थे । सप्तपर्णारग्बधेत्याद्युपक्रमे “मधुकभूनिम्ब गृष्टिका इति समभागाः कल्कः” सुश्रुतः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2632,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गृष्टिः, स्त्री, (गृह्णाति सकृद्गर्भमिति । ग्रह ञ उपा- दाने + कर्त्तरि क्तिच् पृषोदरादित्वात् साधुः ।) एकवारप्रसूता गौः । तत्पर्य्यायः । सकृत्प्रसू- तिका २ । इति हेमचन्द्रः ॥ (यथा, महा- भारते । १३ । ९३ । ३३ । “प्रष्टौहीनां पीवराणाञ्च तावदग्य्रा गृष्ट्यो धेनवः सुव्रताश्च ॥” यथा च । “एभ्य एव स्थिरादीनि जले पक्त्वैकविंशतिम् । रसे तस्मिन् पचेत् सर्पिर्गृष्टिक्षीरं चतुर्गुणम् ॥ वीराद्विमाषकाकोली स्वयं गुप्तर्षभर्द्धिभिः ॥ मेदया च समैः कल्कैस्तत् स्यात् कल्याणकं महत् । बृंहणीयं विशेषेण सन्निपातहरं परम् ॥” इति वैद्यकचक्रपाणिसंग्रहे उन्मादाधिकारे ॥ सकृत्प्रसूतस्त्रीमात्रम् । इति शब्दार्थचिन्ता- मणिः ॥) वराहक्रान्ता । इत्यमरः । २ । ४ । १३५ ॥ वदरवृक्षः । इति मेदिनी । टे । १२ ॥ काश्मरी । इति राजनिर्घण्टः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-349-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें