🕉️ 22 November 2026, Sunday · 06:04:11 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

गोनर्द

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

गोनर्द

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

गोनर्द

अर्थ: सारस पक्षी

संस्कृत: कैवर्तीमुस्तकम् · पर्याय: कुटन्नट, दाशपुर, वानेय, परिपेलव, प्लव

व्युत्पत्ति: गो-नर्दः

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. गोनर्द (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. गोनर्द (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — गोनर्द (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमागोनर्दम्गोनर्देगोनर्दानि
द्वितीयागोनर्दम्गोनर्देगोनर्दानि
तृतीयागोनर्देनगोनर्दाभ्याम्गोनर्दैः
चतुर्थीगोनर्दायगोनर्दाभ्याम्गोनर्देभ्यः
पञ्चमीगोनर्दात् / गोनर्दाद्गोनर्दाभ्याम्गोनर्देभ्यः
षष्ठीगोनर्दस्यगोनर्दयोःगोनर्दानाम्
सप्तमीगोनर्देगोनर्दयोःगोनर्देषु
सम्बोधनहे गोनर्दहे गोनर्देहे गोनर्दानि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — गोनर्द
गोनर्द
gonarda
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
केवटी-मोथा के और नाम (2.4.132) प्लव · गोपुर · कैवर्तीमुस्तक
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
गोनर्द संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. नागरमोथा ।
२. सारस पक्षी ।
३. एक प्राचीन देश जहाँ महर्षि पतंजलि का जन्म हुआ था ।
४. महादेव ।
गोनर्द संज्ञा पुं॰ [सं॰] महाभाष्यकार पतंजलि [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
गो—नर्द m. ‘bellowing like a bull’, Śiva, MBh. xii, 10430
the bird Ardea sibirica (cf. -नन्दी), Car. i, 27, 54
N. of a king of Kaśmīr, Hariv. (cf. -नन्द)
of an author, Kum. vii, 95, Sch.
of a mountain (v.l. गो-मन्त), VarBṛS. v, 68, Sch.
गो—नर्द m. pl. N. of a people in the Dekhan (or in the east, Pāṇ. i, 1, 75, Kāś.), VarBṛS. (v.l. गो-नन˚)
गो—नर्द n. Cyperus rotundus, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (365,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गोनर्द्द पु० गवि जले नर्द्दति नर्द्द--अच् । १ सारसखगे मेदि० गवा जलेन नर्दति । २ कैवर्त्तीमुस्तके न० मेदि० । गवा वाचा नर्दते अच् । ३ देशभेदे पु० स च कूर्मविभागे वृ० स० १४ अ० दक्षिणस्यामुक्तः “अथ दक्षिणेन लङ्का” इत्युपक्रमे “दशपुरगोनर्दकेरलाः” । सोऽभिजनोऽस्य अण् । गौनर्द तद्देशवासिनि बहुषु अणो लुक् । तद्देशवासिषु ब० व० । गोनर्दनीचशूद्रान् वैदेहां- श्चानयः स्पृशति” वृ० स० ९ अ० । “तद्राजेऽपि अण् । गौनर्द तन्नृपे “काश्मीरराजो गोनर्दोदरदाधिपतिर्नृपः” काश्मीर राजो गोनर्दः करूषाधिपतिस्तथा” हरि० ९१ अ० बहुषु तस्य लुप् । गवि वृषे नर्दते नर्द--अच् । ४ महादेवे पु० “गोनर्दो गोप्रभावश्च गोवृषेश्वरवाहनः” भा० शा० २८६ अ० । दक्षकृत शिवस्तुतौ । गोनर्दे देशे भवः “एङ् प्राचां देशे” पा० वृद्धसंज्ञत्वात् छः । गोनर्दीय तद्देशभवे त्रि० प्राचोऽन्यमते अण् । गौनर्द तत्रार्थे त्रि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2705,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गोनर्द्दं, क्ली, (गवि पृथिव्यां नर्द्द्यते स्वनाम्ना आख्या- यते इत्यर्थः । नर्द्द + अप् ।) मुस्तकम् । इति मेदिनी । दे । २८ ॥
गोनर्द्दः, पुं, (गवि जले नर्द्दति कूजतीति । गो + नर्द्द + “नन्दिग्रहिपचादिभ्यो ल्युणिन्यचः ।” ३ । १ । १३४ । इति पचादित्वादच् ।) सारस- पक्षी । इति मेदिनी । दे । २८ ॥ (गोभिर्वाग्भि- र्नर्द्दतीति । अच् ।) देशविशेषः । यथा, बृहत्- संहितायाम् । १४ । १२ । “कङ्कटटङ्कणवनवासि- शिविकफणिकारकोङ्कणाभीराः । आकरवेणावन्तक- दशपुरगोनर्द्दकेरलकाः ॥” [] गोनर्द्दस्य देशस्य राजा । “तद्राजेऽपि ।” २ । ४ । ६२ । इत्यण् । गोनर्द्दराजः । यथा, राज- तरङ्गिण्याम् । १ । ५७ । “काश्मीरेन्द्रः स गोनर्द्दो वेल्लद्गङ्गादुकूलया । दिशा कैलासहासिन्या प्रतापी पर्य्युपास्यत ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-357-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
गोनर्दगोनर्द (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: गोनर्द (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

गोनर्द 📚 ➤ सारस पक्षी
संस्कृत: कैवर्तीमुस्तकम् · पर्याय: कुटन्नट, दाशपुर, वानेय, परिपेलव, प्लव

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
गोनर्द 📚नागरमोथा🟠🔵🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
गोनर्द
केवटी-मोथा के और नाम (२.४.१३२) — प्लव, गोपुर, कैवर्तीमुस्तक

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • गोनर्द = गो + नर्द तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.३ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬