🕉️ 22 November 2026, Sunday · 08:16:31 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

चूर्णक

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

चूर्णक

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

चूर्णक

अर्थ: भून कर पीसा हुआ अनाज, सत्तू

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. चूर्णक (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. चूर्णक (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — चूर्णक (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाचूर्णकःचूर्णकौचूर्णकाः
द्वितीयाचूर्णकम्चूर्णकौचूर्णकान्
तृतीयाचूर्णकेनचूर्णकाभ्याम्चूर्णकैः
चतुर्थीचूर्णकायचूर्णकाभ्याम्चूर्णकेभ्यः
पञ्चमीचूर्णकात् / चूर्णकाद्चूर्णकाभ्याम्चूर्णकेभ्यः
षष्ठीचूर्णकस्यचूर्णकयोःचूर्णकानाम्
सप्तमीचूर्णकेचूर्णकयोःचूर्णकेषु
सम्बोधनहे चूर्णकहे चूर्णकौहे चूर्णकाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — चूर्णक
चूर्णक
cūrṇaka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
चूर्णक संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. सत्तू । सतुआ ।
२. वह गद्य जिसमें छोटे छोटे शब्द हों तथा लंबे समासवाले शब्द और कठोर या श्रुतिकटु अक्षर न हों ।
३. एक प्रकार का वृक्ष । शाल्मली विशेष ।
४. एक प्रकारका शालिधान्य ।
५. गंधद्रव्य का चूर्ण (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
चूर्णक m. a kind of Ṣaṣṭika grain, Suśr. i, 46, 1, 5
chalk-like paleness, Car. v, 1 and 12
grain fried and pounded, L.
चूर्णक n. fragrant powder, Suśr. vi, 35, 5
a kind of easy prose (expounding the purport of a foregoing verse, W.), Chandom.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (401,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
चूर्णकः [चूर्ण स्वार्थे क] Grain fried and pounded. --कं 1 A fragrant powder. --2 A style of prose-composition which is easy, does not contain hard letters, and has very few compounds; अकठोराक्षरं स्वल्पसमासं चूर्णकं विदुः Cand. M. 6. --3 Explaining in prose the purport of a foregoing verse.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0497-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
चूर्णक न० चूर्ण + स्वार्थे क । १ चूर्णने २ चूर्णशब्दार्थे ३ पद्यभेदे न० तल्लक्षणादिकं छन्दो० उक्तं यथा “अपादः पदसन्तानोगद्यं तत्तु त्रिधा मतम् । चूर्णकोत्कलि- काप्रावृत्तगन्धिप्रभेदतः” “अकठोराक्षरं स्वल्पसमासं चूर्णकं विदुः । तत्तु वैदर्भीरीतिस्थं गद्यं हृद्यतरम् भवेत्” ३ सक्तौ (छातु) पु० त्रिका० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2961,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
चूर्णकं, क्ली, (चूर्ण इव कायतीति । चूर्ण + कै + कः ।) गद्यविशेषः । यथा, -- “अपादः पदसन्तानो गद्यं तत्तु त्रिधा मतम् । चूर्णकोत्कलिकाप्रायवृत्तगन्धिप्रभेदतः ॥ अकठोराक्षरं स्वल्पसमासं चूर्णकं विदुः । तत्तु वैदर्भरीतिस्थं गद्यं हृद्यतरं भवेत् ॥ [] भवत्युत्कलिकाप्रायं समासाढ्यं दृढाक्षरम् । वृत्तैकदेशसम्बन्धाद्वृत्तगन्धि पुनः स्मृतम् ॥ चूर्णकं यथा । स हि त्रयाणामेव जगतां गतिः परमपुरुषः पुरुषोत्तमो दृप्तदानवभरेण भङ्गु- राङ्गीमवनिमवलोक्य करुणार्द्रहृदयस्तस्याभार- मवतारयितुं रामकृष्णस्वरूपेणांशतो यदुवंशे अवततार ।” इति छन्दोमञ्जरी ॥ (क्वचित् वृत्तकं इत्यपि दृश्यते ॥)
चूर्णकः, पुं, (चूर्णैः कायते प्रकाशते इति । कै + कः ।) सक्तुः । इति त्रिकाण्डशेषः ॥ (षष्टिकः । यथा, सुश्रुते सूत्रस्थाने ४६ अध्याये । “षष्टिक- काङ्गुकमुकुन्दकपीतकप्रमोदककाकलकासन- पुष्पकमहाषष्ठिकचूर्णककुरवककेदारकप्रभृतयः षष्टिकाः ॥”) स्वार्थे के चूर्णशब्दार्थोऽप्यत्र ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-458-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
चूर्णकचूर्णक (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚 (व्युत्पत्ति: चूर्ण् + ण्वुल्)
अन्य सम्भावना: चूर्णक (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

चूर्णक 📚 ➤ भून कर पीसा हुआ अनाज, सत्तू

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
चूर्णक 📚सत्तू । सतुआ🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • चूर्णक: चूर्ण् + ण्वुल् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें