🕉️ 20 November 2026, Friday · 09:24:37 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

चूर्णक
cūrṇaka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
चूर्णक संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. सत्तू । सतुआ ।
२. वह गद्य जिसमें छोटे छोटे शब्द हों तथा लंबे समासवाले शब्द और कठोर या श्रुतिकटु अक्षर न हों ।
३. एक प्रकार का वृक्ष । शाल्मली विशेष ।
४. एक प्रकारका शालिधान्य ।
५. गंधद्रव्य का चूर्ण (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
चूर्णक m. a kind of Ṣaṣṭika grain, Suśr. i, 46, 1, 5
chalk-like paleness, Car. v, 1 and 12
grain fried and pounded, L.
चूर्णक n. fragrant powder, Suśr. vi, 35, 5
a kind of easy prose (expounding the purport of a foregoing verse, W.), Chandom.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (401,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
चूर्णकः [चूर्ण स्वार्थे क] Grain fried and pounded. --कं 1 A fragrant powder. --2 A style of prose-composition which is easy, does not contain hard letters, and has very few compounds; अकठोराक्षरं स्वल्पसमासं चूर्णकं विदुः Cand. M. 6. --3 Explaining in prose the purport of a foregoing verse.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0497-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
चूर्णक न० चूर्ण + स्वार्थे क । १ चूर्णने २ चूर्णशब्दार्थे ३ पद्यभेदे न० तल्लक्षणादिकं छन्दो० उक्तं यथा “अपादः पदसन्तानोगद्यं तत्तु त्रिधा मतम् । चूर्णकोत्कलि- काप्रावृत्तगन्धिप्रभेदतः” “अकठोराक्षरं स्वल्पसमासं चूर्णकं विदुः । तत्तु वैदर्भीरीतिस्थं गद्यं हृद्यतरम् भवेत्” ३ सक्तौ (छातु) पु० त्रिका० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2961,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
चूर्णकं, क्ली, (चूर्ण इव कायतीति । चूर्ण + कै + कः ।) गद्यविशेषः । यथा, -- “अपादः पदसन्तानो गद्यं तत्तु त्रिधा मतम् । चूर्णकोत्कलिकाप्रायवृत्तगन्धिप्रभेदतः ॥ अकठोराक्षरं स्वल्पसमासं चूर्णकं विदुः । तत्तु वैदर्भरीतिस्थं गद्यं हृद्यतरं भवेत् ॥ [] भवत्युत्कलिकाप्रायं समासाढ्यं दृढाक्षरम् । वृत्तैकदेशसम्बन्धाद्वृत्तगन्धि पुनः स्मृतम् ॥ चूर्णकं यथा । स हि त्रयाणामेव जगतां गतिः परमपुरुषः पुरुषोत्तमो दृप्तदानवभरेण भङ्गु- राङ्गीमवनिमवलोक्य करुणार्द्रहृदयस्तस्याभार- मवतारयितुं रामकृष्णस्वरूपेणांशतो यदुवंशे अवततार ।” इति छन्दोमञ्जरी ॥ (क्वचित् वृत्तकं इत्यपि दृश्यते ॥)
चूर्णकः, पुं, (चूर्णैः कायते प्रकाशते इति । कै + कः ।) सक्तुः । इति त्रिकाण्डशेषः ॥ (षष्टिकः । यथा, सुश्रुते सूत्रस्थाने ४६ अध्याये । “षष्टिक- काङ्गुकमुकुन्दकपीतकप्रमोदककाकलकासन- पुष्पकमहाषष्ठिकचूर्णककुरवककेदारकप्रभृतयः षष्टिकाः ॥”) स्वार्थे के चूर्णशब्दार्थोऽप्यत्र ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-458-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें