🕉️ 20 November 2026, Friday · 08:19:48 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

छात्र

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

छात्र

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

छात्र

अर्थ: विद्यार्थी, शिष्य

संस्कृत: शिष्यः · पर्याय: अन्तेवासिन्, शिष्य

व्युत्पत्ति: छत्रं गुरोर्वैगुण्यावरणं शीलमस्य - छत्र-ण (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. छात्र (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. छात्र (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — छात्र (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाछात्रःछात्रौछात्राः
द्वितीयाछात्रम्छात्रौछात्रान्
तृतीयाछात्रेणछात्राभ्याम्छात्रैः
चतुर्थीछात्रायछात्राभ्याम्छात्रेभ्यः
पञ्चमीछात्रात् / छात्राद्छात्राभ्याम्छात्रेभ्यः
षष्ठीछात्रस्यछात्रयोःछात्राणाम्
सप्तमीछात्रेछात्रयोःछात्रेषु
सम्बोधनहे छात्रहे छात्रौहे छात्राः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — छात्र
छात्र
chātra
🟠 शब्दसागर🟣 आप्टे🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
छात्र संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. शिष्य । चेला । विद्यार्थी । अंतेवासी ।
२. मधु ।
३. छतया नामक मघुमक्खी जो कुछ पीले और कपिल वर्ण की होती है । सरघा ।
३. छतया नामक मधुमक्खी का मधु ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
छात्रः [छत्रं गुरोर्वैगुण्यावरणं शीलमस्य Sk.; छत्रा˚ ण] A pupil, disciple. --त्रं A kind of honey. --Comp. --गंडः an indifferent poetical scholar, knowing only the beginnings of stanzas. --दर्शनं fresh butter prepared from milk one day old. --व्यंसकः a roguish or dull-witted pupil.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0501-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
छात्रं, क्ली, वरटीच्छत्रसम्भवं मधु । तस्य गुणाः । श्वित्रक्रिमिरोगरक्तपित्तनाशित्वम् । गुरुत्वञ्च । इति राजवल्लभः ॥ (“वरटाः कपिलाः पीताः प्रायो हिमवतो वने । कुर्व्वन्ति छत्रकाकारं तज्जं छात्रं मधु स्मृतम् ॥” छात्रं कपिलपीतं स्यात् पिच्छिलं शीतलं गुरु । स्वादुपाकं क्रिमिश्वित्ररक्तपित्तप्रमेहजित् । भ्रमतृण्मोहविषहृत् तर्पणञ्च गुणाधिकम् ॥” इति भावप्रकाशस्य पूर्व्वखण्डे द्वितीये भागे ॥)
छा(त्त्र)त्रः, पुं, (छत्रं गुरोर्दोषाणामावरणं तच्छील- मस्येति । “छत्रादिभ्यो णः ।” ४ । ४ । ६२ । इति णः ।) शिष्यः । इत्यमरः । २ । ७ । ११ ॥ (यथा, राजतरङ्गिण्याम् । ६ । ८७ । “भूभुजा दानशौण्डेन पैत्रिके स्थण्डिले कृतः । छात्त्राणामार्य्यदेश्यानां तेन विद्यार्थिनां मठः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-489-c)
छा(त्त्र)त्रः, पुं, (छत्रं गुरोर्दोषाणामावरणं तच्छील- मस्येति । “छत्रादिभ्यो णः ।” ४ । ४ । ६२ । इति णः ।) शिष्यः । इत्यमरः । २ । ७ । ११ ॥ (यथा, राजतरङ्गिण्याम् । ६ । ८७ । “भूभुजा दानशौण्डेन पैत्रिके स्थण्डिले कृतः । छात्त्राणामार्य्यदेश्यानां तेन विद्यार्थिनां मठः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-489-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "छात्र" आता है (15)
शिष्यक छात्र । विद्यार्थीऔजार वे यंत्र जिनसे वैज्ञानिक, इंजिनियर, छात्र, लोहार, बढ़ई आदि अपना काम कर…स्कालर वह जो स्कूल में पढ़ता हो । छात्र । विद्यार्थीपाठशाली छात्र । विद्यार्थीस्टुडेंट विद्यार्थी । छात्र । शिक्षार्थीमुतअल्लिम इल्म सीखनेवाला । छात्रशिक्षाग्राहक शिक्षा प्राप्त करनेवाला व्यक्ति । पढ़नेवाला । विद्यार्थी । छात्रअर्भ बालकपारायणिक वि॰विनेय दंडनीय । शासन के योग्य । जिसको दंड दिया जायपाटलिक दूसरों की गुप्त बातों को जाननेवालाअक्षरमुख जो अक्षरों का अभ्यास करता हो । अक्षर सीखनेवालाछात्रक छतया या सरघा नामक मधुमक्खी का बनाया हुआ मधुचेला † ^१ संज्ञा पुं॰चोटिया दे॰ 'चोटी'

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
छात्रछात्र (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: छात्र (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

छात्र 📚 ➤ विद्यार्थी, शिष्य
संस्कृत: शिष्यः · पर्याय: अन्तेवासिन्, शिष्य

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
छात्र 📚शिष्य । चेला । विद्यार्थी । अंतेवासी🟠🟣🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
छात्र
शिष्य (२.७.१३) — अन्तेवासी, शिष्य

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • छात्र: छत्रं गुरोर्वैगुण्यावरणं शीलमस्य - छत्र-ण (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें