🕉️ 22 November 2026, Sunday · 05:26:59 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

जगाजोत

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

जगाज+उत

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

जगाज

अर्थ: शब्द करना, मदोन्मत्त होना, वेसुध होना

संस्कृत: शब्दे मदने च

अंग्रेज़ी: to sound, to be intoxicated, to be drunk, to be confused

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. गज् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लिट् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन
  2. गज् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लिट् लकार, उत्तम पुरुष, एकवचन

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — गज् (भ्वादिगण) · अर्थ: शब्द करना, मदोन्मत्त होना, वेसुध होना (शब्दे मदने च)

लिट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमजगाजजगजतुःजगजुः
मध्यमजगजिथजगजथुःजगज
उत्तमजगज / जगाजजगजिवजगजिम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: गजति · लिट्: जगाज · लुट्: गजिता · लृट्: गजिष्यति · लोट्: गजतात् · लङ्: अगजत् · विधिलिङ्: गजेत् · आशीर्लिङ्: गज्यात् · लुङ्: अगजीत् · लृङ्: अगजिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: गजन · ण्वुल्: गाजकः · तृच्: गजिता · ण्यत्: गाज्यः · तव्य: गजितव्यः · अनीयर्: गजनीयः · क्त: गजितः · क्तवतु: गजितवान् · शतृ: गजन् · स्य-शतृ: गजिष्यन् · क्त्वा: गजित्वा · ल्यप्: प्रगज्य · तुमुन्: गजितुम् · णमुल्: गाजम् · घञ्: गाजः · क्तिन्: गक्ति · क्वसु: जगज्वान्

उत

अर्थ: बुना हुआ, सीया हुआ

संस्कृत: शब्दे · पर्याय: ऊत, स्यूत

अंग्रेज़ी: to sound

व्युत्पत्ति: वे+ क्त (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. उत (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: उ + क्त
  2. उत (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: उ + क्त
  3. अव्ययम्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — उत (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाउतःउतौउताः
द्वितीयाउतम्उतौउतान्
तृतीयाउतेनउताभ्याम्उतैः
चतुर्थीउतायउताभ्याम्उतेभ्यः
पञ्चमीउतात् / उताद्उताभ्याम्उतेभ्यः
षष्ठीउतस्यउतयोःउतानाम्
सप्तमीउतेउतयोःउतेषु
सम्बोधनहे उतहे उतौहे उताः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — उ (भ्वादिगण) · अर्थ: शब्द करना (शब्दे)

लट् लकार, आत्मनेपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमअवतेअवेतेअवन्ते
मध्यमअवसेअवेथेअवध्वे
उत्तमअवेअवावहेअवामहे

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट् (आत्मने.): अवते · लिट् (आत्मने.): ऊवे · लुट् (आत्मने.): ओता · लृट् (आत्मने.): ओष्यते · लोट् (आत्मने.): अवताम् · लङ् (आत्मने.): आवत · विधिलिङ् (आत्मने.): अवेत · आशीर्लिङ् (आत्मने.): ओषीष्ट · लुङ् (आत्मने.): औष्ट · लृङ् (आत्मने.): औष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: अवन · ण्वुल्: आवकः · तृच्: ओता · यत्: अव्यः · ण्यत्: आव्यः · तव्य: ओतव्यः · अनीयर्: अवनीयः · क्त: उतः · क्तवतु: उतवान् · शानच्: अवमानः · क्त्वा: उत्वा · ल्यप्: प्रोत्य · तुमुन्: ओतुम् · णमुल्: आवम् · क्तिन्: उति · क्वसु: ऊविवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — गज्
गज्
gaj
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
📗 अमरकोश — पर्याय
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
गज् (for √ गर्ज्) cl. 1. P. √ ˚जति (Dhātup. vii, 72), to sound, roar, Bhaṭṭ. xiv, 5; (derived fr. गज) to be drunk or confused, Dhātup. vii, 72 : cl. 10. P. गजयति, to sound, roar, ib. xxxii, 105.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (342,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
गज् {c1c} P. (गजति, गजित) 1 To sound, roar; जगजुर्गजाः Bk. 14. 5. --2 To be drunk; to be confused or inebriated.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0446-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
जगाजगज् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लिट् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन 📚
उतउत (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: उ + क्त 📚
अन्य सम्भावना: उत (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: उ + क्त | अव्ययम्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

जगाज 📚 ➤ शब्द करना, मदोन्मत्त होना, वेसुध होना
संस्कृत: शब्दे मदने च

उत 📚 ➤ बुना हुआ, सीया हुआ
संस्कृत: शब्दे · पर्याय: ऊत, स्यूत

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
गज् 📚(for √ गर्ज्) cl. 1. P. √ ˚जति (Dhātup. vii, 72), to sound, roar, Bhaṭ…🔵🟣
उत 📚mfn. (fr. √ वे, q.v.), sewn, woven🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
उत

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

पदम्विच्छेदःसन्धिसूत्रम्
जगाजोतजगाज + उतगुण आद्गुणः (६.१.८७)

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • उत: उ + क्त — भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें