🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:57:45 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

जघनः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

जघनः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

जघनः

अर्थ: पुट्ठा, कुल्हा, चूतड़

अंग्रेज़ी: (√ जंह्) ([RV. i, 28, 2; v, 61, 3; vi, 75, 13]) n. ([AV. xiv, 1, 36; TS. ii; TBr. ii, &c.]) the hinder part, b

व्युत्पत्ति: हन् + अच्, द्वित्वम् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. जघन (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — जघन (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाजघनःजघनौजघनाः
द्वितीयाजघनम्जघनौजघनान्
तृतीयाजघनेनजघनाभ्याम्जघनैः
चतुर्थीजघनायजघनाभ्याम्जघनेभ्यः
पञ्चमीजघनात् / जघनाद्जघनाभ्याम्जघनेभ्यः
षष्ठीजघनस्यजघनयोःजघनानाम्
सप्तमीजघनेजघनयोःजघनेषु
सम्बोधनहे जघनहे जघनौहे जघनाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — जघन
जघन
jaghana
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
अगला भाग (2.6.75)
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
जघन संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. कटि के नीचे आगे का भाग । पेड़ू ।
२. नितंब । चूतड़ । उ॰—सरस विपुल मम जघनन पर कल किंकिनि कलश सजावो ।—हरिश्चंद्र (शब्द॰) ।
३. सेना का पिछला भाग । उपयोगार्थ संरक्षित सैन्यदल (को॰) । यौ॰—जघनकूप = दे॰ जघनकूपक । जधनगौरव । जघनचपला ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
जघन m. (√ जंह्) [RV. i, 28, 2; v, 61, 3; vi, 75, 13] n. [AV. xiv, 1, 36; TS. ii; TBr. ii, &c.] the hinder part, buttock, hip and loins, pudenda, mons veneris (ifc. f(आ). [Pāṇ. iv, 1, 56, Kāś.] MBh. xiii, 5324; R.; Megh.)
the hinder part of an altar, Śulbas. iii, 52
rearguard, MBh. iii, v f., ix
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (408,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
जघनं [वक्रं हंति हन् यङ् अच् पृषो˚; Uṇ. 5. 32] 1 The hip and the loins, the buttocks; घटय जघने कांचीमंच स्रजा कबरीभरं Gīt. 12. --2 The pudenda. --3 Rear-guard, the reserve of an army. --Comp. --अर्धः {1} the hinder part. {2} rear-guard. --कूपकौ (dual) the hollows of the loins of a handsome woman. --गौरवं weight of the hips; Ś. 3. 8. --चपला {1} an unchaste or libidinous woman; पत्यौर्विदेशयाते परमसुखं जघनचपलायाः Pt. 1. 173. {2} a woman active in dancing.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0503-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
जघन न० वक्रं हन्ति हन--यङ् अच् पृषो० । स्त्रीणां १ श्रीणिपुरोभागे, २ श्रोणौ च । “चीनांशुकमिव पीन- स्तनजघनायाः कुलीनायाः” उद्भटः । “जघनेन घनेन सा” भट्टिः । “गङ्गायमुनयोर्मध्ये पृथि- व्या जघनं स्मृतम् । प्रयागं जघनस्थानम्” भा० व० ८५ अ० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3011,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
जघनं, क्ली, (हन्यते इति । हन् + “हन्तेः शरीरा- वयवे द्वे च ।” उणां । ५ । ३२ । इति अच् द्बित्वञ्च । “अभ्यासाच्च ।” ७ । ३ । ५५ । इति कुत्वम् ।) स्त्रीकट्याः पुरोभागः । (यथा, माघे । ५ । २९ । “नाभिह्रदैः परिगृहीतरयाणि यत्र स्त्रीणां बृहज्जघनसेतुनिवारितानि ॥”) कटिः । इति मेदिनी । ने, ६७ ॥ (यथा, देवी- भागवते । १ । ९ । ८१ । “भगवान् द्बिगुणं चक्रे जघनं विस्मितौ तदा । शीर्षे सन्दधतां तत्र जघने परमाद्भुते ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-502-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "जघन" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
जघनःजघन (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

जघनः 📚 ➤ पुट्ठा, कुल्हा, चूतड़
अंग्रेज़ी (मोनियर-विलियम्स): (√ जंह्) ([RV. i, 28, 2; v, 61, 3; vi, 75, 13]) n. ([AV. xiv, 1, 36; TS. ii; TBr. ii, &c.]) the hinder part, b

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
जघन 📚कटि के नीचे आगे का भाग । पेड़ू🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
जघन

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • जघनः: हन् + अच्, द्वित्वम् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें