🕉️ 20 November 2026, Friday · 04:38:53 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

जरतार

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

जरता+आर

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

जरता

अर्थ: शतृ बूढ़ा अधिक आयु का

संस्कृत: वृद्धः · पर्याय: प्रवयस्, स्थविर, वृद्ध, जीन, जीर्ण

व्युत्पत्ति: जृ +

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. जरत् (पुं.) — तृतीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: जृ + शतृ
  2. जरता (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · तद्धित: जर + तल् (भाववाचक)
  3. जरता (स्त्री.) — तृतीया विभक्ति, एकवचन · तद्धित: जर + तल् (भाववाचक)
  4. जरत् (नपुं.) — तृतीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: जृ + शतृ
  5. जरत् (स्त्री.) — तृतीया विभक्ति, एकवचन
  6. जरता (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन · तद्धित: जर + तल् (भाववाचक)
  7. जरता (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन · तद्धित: जर + तल् (भाववाचक)
  8. जरता (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन · तद्धित: जर + तल् (भाववाचक)

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — जरत् (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाजरन्जरन्तौजरन्तः
द्वितीयाजरन्तम्जरन्तौजरतः
तृतीयाजरताजरद्भ्याम्जरद्भिः
चतुर्थीजरतेजरद्भ्याम्जरद्भ्यः
पञ्चमीजरतःजरद्भ्याम्जरद्भ्यः
षष्ठीजरतःजरतोःजरताम्
सप्तमीजरतिजरतोःजरत्सु
सम्बोधनहे जरन्हे जरन्तौहे जरन्तः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — जृ (भ्वादिगण) · अर्थ: (गतौ)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमजरतिजरतःजरन्ति
मध्यमजरसिजरथःजरथ
उत्तमजरामिजरावःजरामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: जरति · लिट्: जजार · लुट्: जर्ता · लृट्: जरिष्यति · लोट्: जरतात् · लङ्: अजरत् · विधिलिङ्: जरेत् · आशीर्लिङ्: ज्रियात् · लुङ्: अजार्षीत् · लृङ्: अजरिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: जरण · ण्वुल्: जारकः · तृच्: जर्ता · ण्यत्: जार्यः · तव्य: जर्तव्यः · अनीयर्: जरणीयः · क्त: जृतः · क्तवतु: जृतवान् · शतृ: जरन् · स्य-शतृ: जरिष्यन् · क्त्वा: जृत्वा · ल्यप्: प्रजृत्य · तुमुन्: जर्तुम् · णमुल्: जारम् · घञ्: जारः · क्तिन्: जृति · क्वसु: जजृवान्

आर

अर्थ: जाना, संपादन करना, प्राप्त करना, मिलाना, पहुंचना

संस्कृत: गतिप्रापणयोः

अंग्रेज़ी: to go, to obtain, to reach

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. ऋ धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लिट् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन
  2. ऋ धातु (जुहोत्यादिगण, परस्मैपद) — लिट् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन
  3. ऋ धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लिट् लकार, मध्यम पुरुष, बहुवचन
  4. ऋ धातु (जुहोत्यादिगण, परस्मैपद) — लिट् लकार, मध्यम पुरुष, बहुवचन
  5. आर (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  6. आर (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  7. ऋ धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लिट् लकार, उत्तम पुरुष, एकवचन
  8. ऋ धातु (जुहोत्यादिगण, परस्मैपद) — लिट् लकार, उत्तम पुरुष, एकवचन

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — ऋ (भ्वादिगण) · अर्थ: जाना, संपादन करना, प्राप्त करना, मिलाना, पहुंचना (गतिप्रापणयोः)

लिट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमआरआरतुःआरुः
मध्यमआरिथआरथुःआर
उत्तमआरआरिवआरिम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: ऋच्छति · लिट्: आर · लुट्: अर्ता · लृट्: अरिष्यति · लोट्: ऋच्छतात् · लङ्: आर्च्छत् · विधिलिङ्: ऋच्छेत् · आशीर्लिङ्: अर्यात् · लुङ्: आर्षीत् · लृङ्: आरिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: अरण · ण्वुल्: आरकः · तृच्: अर्ता · यत्: अर्यः · ण्यत्: आर्यः · तव्य: अर्तव्यः · अनीयर्: अरणीयः · क्त: ऋतः · क्तवतु: ऋतवान् · शतृ: ऋच्छन् · स्य-शतृ: अरिष्यन् · क्त्वा: ऋत्वा · ल्यप्: प्रार्त्य · तुमुन्: अर्तुम् · णमुल्: आरम् · घञ्: आरः · क्तिन्: ऋति · क्वसु: अरिवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — जरत्
जरत्
jarat
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
जरत् १ वि॰ [सं॰] [वि॰ स्त्री॰ जरना]
१. बुड्ढा । वृद्ध ।
२. बहुत दिनों का ।
जरत् २ संज्ञा पुं॰ वृद्ध व्यक्ति । पुराना आदमी [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
जरत् mf(अती)n. (pr. p. √ 1. जॄ, Pāṇ. iii, 2, 104) old, ancient, infirm, decayed, dry (as herbs), no longer frequented (as temples) or in use, RV.; AV. &c. (often in comp. [Pāṇ. ii, 1, 49] Kauś.; ĀśvGṛ. iv, 2; MBh. &c.)
former, APrāt. iv, 53; Sāh.
जरत्, m. = Gk. γέρων, an old man, Śak. (v.l.), VarBṛS. lxxv.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (413,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
जरत् a. 1 Old, aged, decayed. --2 Infirm, decrepit. --m. An old man. --Comp. --कारुः N. of a great sage who married a sister of the serpent Vāsuki. [One day as he was fallen asleep on the lap of his wife, the sun was about to set. His wife, perceiving that the time of offering his evening prayers was passing away, gently roused him. But he became angry with her for having disturbed his sleep, and left her never to return. He, however, told her, as he went, that she was pregnant and would give birth to a son who would be her support, and at the same time the saviour of the serpent-race. [] This son was Āstīka]. --गवः an old ox; दारिद्र्यस्य परा मूर्तिर्यन्मानद्रविणाल्पता । जरद्गवधनः शर्वस्तथापि परमेश्वरः ॥ Pt. 2. 159.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0508-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
जरत् त्रि० जॄ--अतृ । १ जीर्णे २ वृद्धे जरन्नैयायिकः जरन्मी- मांसकः जरद्गवः । स्त्रियां ङीप् जरती अर्द्धजरती ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3057,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
जरत्, त्रि, (जॄ + अतृन्) वृद्धः । इत्यमरः । २ । ६ । ४२ ॥ पुरातनम् । इति हेमचन्द्रः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-517-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
जरताजरत् (पुं.) — तृतीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: जृ + शतृ 📚
अन्य सम्भावना: जरता (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · तद्धित: जर + तल् (भाववाचक) | जरता (स्त्री.) — तृतीया विभक्ति, एकवचन · तद्धित: जर + तल् (भाववाचक)
आरऋ धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लिट् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: ऋ धातु (जुहोत्यादिगण, परस्मैपद) — लिट् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

जरता 📚 ➤ शतृ बूढ़ा अधिक आयु का
संस्कृत: वृद्धः · पर्याय: प्रवयस्, स्थविर, वृद्ध, जीन, जीर्ण

आर 📚 ➤ जाना, संपादन करना, प्राप्त करना, मिलाना, पहुंचना
संस्कृत: गतिप्रापणयोः

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
जरत् 📚बुड्ढा । वृद्ध🟠🔵🟣🟢🟤
आर 📚वह लोहा जो खान से निकाला गया हो, पर साफ न किया गया हो । एक प्रकार का न…🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
जरत्
बूढ़ा (२.६.४२) — प्रवया, स्थविर, वृद्ध, जीन, जीर्ण

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

पदम्विच्छेदःसन्धिसूत्रम्
जरतारजरता + आरदीर्घ अकः सवर्णे दीर्घः (६.१.१०१)

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • जरता: जृ + शतृ — वर्तमानकालिक कृदन्त (परस्मैपद)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें