🕉️ 20 November 2026, Friday · 11:16:56 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

ज्वलन

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

ज्वलन

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

ज्वलन

अर्थ: दहकता हुआ, चमकता हुआ,

संस्कृत: अग्निः · पर्याय: अग्नि, वैश्वानर, वह्नि, वीतिहोत्र, धन्ञ्जय

व्युत्पत्ति: ज्वल्+ल्युट् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. ज्वलन (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. ज्वलन (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — ज्वलन (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाज्वलनःज्वलनौज्वलनाः
द्वितीयाज्वलनम्ज्वलनौज्वलनान्
तृतीयाज्वलनेनज्वलनाभ्याम्ज्वलनैः
चतुर्थीज्वलनायज्वलनाभ्याम्ज्वलनेभ्यः
पञ्चमीज्वलनात् / ज्वलनाद्ज्वलनाभ्याम्ज्वलनेभ्यः
षष्ठीज्वलनस्यज्वलनयोःज्वलनानाम्
सप्तमीज्वलनेज्वलनयोःज्वलनेषु
सम्बोधनहे ज्वलनहे ज्वलनौहे ज्वलनाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — ज्वलन
ज्वलन
jvalana
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
ज्वलन संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. जलने का कार्य या भाव । जलन । दाह । उ॰—(क) अधर रसन पर लाली मिसी मलूम । मदन ज्वलन पर सोहति, मानहु धूम ।—(शब्द॰) । (ख) सुदसा ज्वलन सनेहवा कारन तोर । अंजन सोइ उर प्रगटत लगि दृग कोर ।—रहीम (शब्द॰) ।
२. अग्नि । आग ।
३. लपट । ज्वाला ।
४. चित्रक वृक्ष । चीता ।
ज्वलन वि॰
१. प्रकाश करनेवाला । प्रकाशयुक्त । दाहक [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ज्वलन mfn. (Pāṇ. iii, 2, 150) inflammable, combustible, flaming, ŚBr. xiii, 4, 4, 7; MBh. iii, 12239
shining, 769
ज्वलन m. fire, MaitrS. ii, 9, 1 (ज्वल्˚ or [Padap.] ˚लन), Mn. x, 103; Yājñ.; MBh. &c.
the number 3 Sūryas. ii, 20 f.
corrosive alkali, Suśr.
Plumbago zeylanica (or its root, Npr.), L.
ज्वलन n. blazing, VarBṛS.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (428,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ज्वलन a. [ज्वल्-युच्] 1 Flaming, shining. --2 Combustible. --नः 1 Fire; तदनु ज्वलनं मदर्पितं त्वरयेर्दक्षिणवातवीजनैः Ku. 4. 36, 32; Bg. 11. 29. --2 Corrosive alkali. --3 The number ‘three’. --नं Burning, blazing, shining. --Comp. --अश्मन् m. the sun-stone.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0520-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ज्वलन त्रि० ज्वल--ताच्छील्यादौ युच् । १ दीप्तिशीले, २ वह्नौ ३ चित्रकवृक्षे च पु० अमरः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3182,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ज्वलनः, पुं, (ज्वलतीति । ज्वल + “जुचङ्क्रम्य- दन्द्रम्यसृगृधिज्वलशुचलषपतपदः ।” ३ । २ । १५० । इति युच् ।) अग्निः । (यथा, कला- विलासे । १ । ४ । “यत्र त्रिनयननयनज्वलनज्वालावलीशलभ- वृत्तिः । जीवति मानसजन्मा शशिवदनावदनकान्ति- पीयूषैः ॥”) चित्रकवृक्षः । इत्यमरः । १ । १ । ५६ ॥ (ज्वल + भावे ल्युट् ।) दहने, क्ली ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-568-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "ज्वलन" आता है (2)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
ज्वलनज्वलन (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: ज्वलन (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

ज्वलन 📚 ➤ दहकता हुआ, चमकता हुआ,
संस्कृत: अग्निः · पर्याय: अग्नि, वैश्वानर, वह्नि, वीतिहोत्र, धन्ञ्जय

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
ज्वलन 📚जलने का कार्य या भाव । जलन । दाह🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
ज्वलन
अग्नि के और नाम (१.१.६५) — कृपीटयोनि, जातवेदा, तनूनपात्, बर्हि, शुष्मा, कृष्णवर्त्मा, शोचिष्केश, उषर्बुध

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • ज्वलन: ज्वल्+ल्युट् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें