🕉️ 21 November 2026, Saturday · 05:25:40 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

तत्काल

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

तत्काल

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

तत्काल

अर्थ: विद्यमान क्षण, वर्तमान समय

संस्कृत: वर्तमानकालः · पर्याय: तदात्व

व्युत्पत्ति: तद्-कालः

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. तत्काल (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. तत्काल (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — तत्काल (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमातत्कालःतत्कालौतत्कालाः
द्वितीयातत्कालम्तत्कालौतत्कालान्
तृतीयातत्कालेनतत्कालाभ्याम्तत्कालैः
चतुर्थीतत्कालायतत्कालाभ्याम्तत्कालेभ्यः
पञ्चमीतत्कालात् / तत्कालाद्तत्कालाभ्याम्तत्कालेभ्यः
षष्ठीतत्कालस्यतत्कालयोःतत्कालानाम्
सप्तमीतत्कालेतत्कालयोःतत्कालेषु
सम्बोधनहे तत्कालहे तत्कालौहे तत्कालाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — तत्काल
तत्काल
tatkāla
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
वर्तमान समय (2.8.29) तदात्व
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
तत्काल क्रि॰ वि॰ [सं॰] तुरंत । फौरन । उसी समय । उसी वक्त ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तत्—काल mfn. happening (at that same time i.e.) immediately, KātyŚr. i, xxv
of that duration, BrahmaP.
तत्—काल m. that time (opposed to एतत्-क्˚, ‘this time’), Vedāntas.
the time referred to, KātyŚr. i; VarBṛ.; Laghuj.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (432,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
तत्काल पु० कमघा० । वर्त्तमानकाले १ तदात्वे अमरः । २ तस्मिन् काले च । स कालो यस्य । ३ तत्कालवृत्तौ त्रि० । “शुचिस्तत्कालजीवी कर्म कुर्य्यात्” स्मृतिनिवन्धेषु कल्प्या श्रुतिः । “प्रतिनिधौ तत्कालात्” कात्या० श्रौ० १ । ४ । १५ । स कालो यस्यासौ तत्कालः भावप्रधानो निर्देशः प्रतिनिधेस्तत्कालत्वादित्यर्थः । यतः प्रतिनिधेः स एव कालो यो मुख्यद्रव्यस्याभावः” कर्कः । “प्रायश्चित्तं तत्- कालम्” कात्या० श्रौ० १ । १ । २२ ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3209,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
तत्कालः, पुं, (स चासौ कालश्चेति ।) वर्त्तमान- कालः । तत्पर्य्यायः । तदात्वम् १ । इत्यमरः । २ । ८ । २९ ॥ (यथा, कथासरित्सागरे । २ । ८३ । “वर्षस्य वेश्म वसुभिः स किलादरेण तत्कालमेव समपूरयदुन्नतश्रीः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-581-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "तत्काल" आता है (19)
सद तत्क्षण । तुरंत । तत्कालतत्क्षण उसी समय । तत्काल । फौरन । उसी दमसांप्रत इसी समय । सद्य: । अभी । तत्कालतूर्त तुरत । तत्काल । शीघ्रअबै पु क्रि॰ वि॰ अभी । तत्काल । इसी समयचटपट शीघ्र । जल्दी । तुरंत । झटपट । तत्क्षण । तत्काल । फौरनचटिक पु क्रि॰ वि॰ उसी समय तत्क्षण । तत्कालफौरन तुरंत । तत्काल । चटपटऐकद्य तत्काल । तुरंत । साथ साथतच्छिन पु क्रि॰ वि॰ उसी समय । तत्कालफिलफौर तत्काल । उसी क्षणबेदिरंग बिना विलंब किए । फौरन । तत्क्षण । तत्कालझटिति †पु क्रि॰ वि॰प्रमुख संमुख । सामने । आगेखन पु ^१ संज्ञा पुं॰अभी क्रि वि॰तत् उस । विशेष—इसका प्रयोग केवल संस्कृत के समस्त शब्दों के साथ उनके आरंभ म…सद्य आज हीसद्द पु;† ^१ संज्ञा पुं॰

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
तत्कालतत्काल (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

तत्काल 📚 ➤ विद्यमान क्षण, वर्तमान समय
संस्कृत: वर्तमानकालः · पर्याय: तदात्व

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
तत्काल 📚तुरंत । फौरन । उसी समय । उसी वक्त🟠🔵🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
तत्काल

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें