🕉️ 21 November 2026, Saturday · 11:39:35 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

तलबदार

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

तल-+बद+आर

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

बद

अर्थ: स्थिर रहना (कर्तृवाचक कृदन्त)

संस्कृत: स्थैर्ये

अंग्रेज़ी: to be firm, to be steady

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. बद (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: बद् + अच्
  2. बद (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: बद् + अच्
  3. बद् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — बद (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाबदःबदौबदाः
द्वितीयाबदम्बदौबदान्
तृतीयाबदेनबदाभ्याम्बदैः
चतुर्थीबदायबदाभ्याम्बदेभ्यः
पञ्चमीबदात् / बदाद्बदाभ्याम्बदेभ्यः
षष्ठीबदस्यबदयोःबदानाम्
सप्तमीबदेबदयोःबदेषु
सम्बोधनहे बदहे बदौहे बदाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — बद् (भ्वादिगण) · अर्थ: स्थिर रहना (स्थैर्ये)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमबदतिबदतःबदन्ति
मध्यमबदसिबदथःबदथ
उत्तमबदामिबदावःबदामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: बदति · लिट्: बबाद · लुट्: बदिता · लृट्: बदिष्यति · लोट्: बदतात् · लङ्: अबदत् · विधिलिङ्: बदेत् · आशीर्लिङ्: बद्यात् · लुङ्: अबदीत् · लृङ्: अबदिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: बदन · ण्वुल्: बादकः · तृच्: बदिता · ण्यत्: बाद्यः · तव्य: बदितव्यः · अनीयर्: बदनीयः · क्त: बदितः · क्तवतु: बदितवान् · शतृ: बदन् · स्य-शतृ: बदिष्यन् · क्त्वा: बदित्वा · ल्यप्: प्रबद्य · तुमुन्: बदितुम् · णमुल्: बादम् · घञ्: बादः · क्तिन्: बत्ति · क्वसु: बेदिवान्

आर

अर्थ: जाना, संपादन करना, प्राप्त करना, मिलाना, पहुंचना

संस्कृत: गतिप्रापणयोः

अंग्रेज़ी: to go, to obtain, to reach

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. ऋ धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लिट् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन
  2. आर (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  3. आर (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  4. ऋ धातु (जुहोत्यादिगण, परस्मैपद) — लिट् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन
  5. ऋ धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लिट् लकार, मध्यम पुरुष, बहुवचन
  6. ऋ धातु (जुहोत्यादिगण, परस्मैपद) — लिट् लकार, मध्यम पुरुष, बहुवचन
  7. ऋ धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लिट् लकार, उत्तम पुरुष, एकवचन
  8. ऋ धातु (जुहोत्यादिगण, परस्मैपद) — लिट् लकार, उत्तम पुरुष, एकवचन

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — ऋ (भ्वादिगण) · अर्थ: जाना, संपादन करना, प्राप्त करना, मिलाना, पहुंचना (गतिप्रापणयोः)

लिट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमआरआरतुःआरुः
मध्यमआरिथआरथुःआर
उत्तमआरआरिवआरिम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: ऋच्छति · लिट्: आर · लुट्: अर्ता · लृट्: अरिष्यति · लोट्: ऋच्छतात् · लङ्: आर्च्छत् · विधिलिङ्: ऋच्छेत् · आशीर्लिङ्: अर्यात् · लुङ्: आर्षीत् · लृङ्: आरिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: अरण · ण्वुल्: आरकः · तृच्: अर्ता · यत्: अर्यः · ण्यत्: आर्यः · तव्य: अर्तव्यः · अनीयर्: अरणीयः · क्त: ऋतः · क्तवतु: ऋतवान् · शतृ: ऋच्छन् · स्य-शतृ: अरिष्यन् · क्त्वा: ऋत्वा · ल्यप्: प्रार्त्य · तुमुन्: अर्तुम् · णमुल्: आरम् · घञ्: आरः · क्तिन्: ऋति · क्वसु: अरिवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — बद
बद
bada
🟠 शब्दसागर🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
बद १ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰बर्ध्म( = गिलटी)] गरमी की बीमारी के कारण यों ही सूजी हुई जाँघ पर की गिलटी । गोहिया । बाघी । क्रि॰ प्र॰—निकलना ।
२. चौपायों का एक छूत का रोग जिसमें मुँह से लार बहती है, उनके खुर और मुँह में दाने पड़ जाते हैं और सींग से लेकर सारा शरीर गरम हो जाता है ।
बद २ वि॰ [फ़ा॰]
१. बुरा खराब ।
२. अधम । निकृष्ट । यौ॰—बदअमली । बदइंतजामी । बदकार । बदकिस्मत । बदखत । बदरुवाह । बदगुमान । बदगोई । बदचलन । बदजबान । बदजात । बदतमीज । बददुश्रा । बदनसीब । बदनाम । बदनीयत । बदनुमा । बदपरहेज । बदवख्त । बदधू । बदमजा । बदमस्त । बदमाश । बदमिजाज । बदरंग । बदलगाम । बदशकल । बदसूरत । बदहजमी । बदहवास ।
३. बुरे आचरण का (मनुष्य) । दुष्ट । खल । मीच । जैसे, बद अच्छा, बदनाम वुरा ।
बद ३ संज्ञा स्त्री [सं वर्त( = पलटा, बदला)] पलटा । बदला । एवज । उ॰—तब इक मित्रहि कहयो बुझाई । तुम हमरी बद पहरे जाई ।—रघुराज (शब्द) । मुहा॰—बद में = एवज में । बदले में । स्थान पर । उ॰— गुरु गृह जब बन को जात । तुरत हमारे बद में लकरी लावत सहि दुख गात ।—सूर (शब्द) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
बद स्थैर्य्ये निश्चलभबले भ्वा० पर० सक० सेट् । बदति अवादीत् अबदीत् । बबाद बेदतुः ।
बद भाषणे वा चु० उभ० पक्षे भ्वा० पर० सक० सेट् । वादयति ते अवीषदत्--त । पक्षे बदतीत्यादि ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4557,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
बद, स्थैर्य्ये । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (भ्वा०-पर०- अक०-सेट् ।) बदति पर्व्वतः । आबादीत् अबदीत् । हसादेः सेम इत्यादिना वा दीर्घः । व्रजवदेत्यादौ दन्त्यादिवदेरग्रहणादिति प्राञ्चः । इति दुर्गादासः ॥
व(ब)द, इ ङ नुत्यभिवादयोः । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (भ्वा०-आत्म०-सक०-सेट् ।) अभिवादो नम- स्कारः । इ, वन्द्यते । ङ, वन्दते गुरुं लोकः । नमस्करोति स्तौति वा इत्यर्थः । इति दुर्गादासः ॥
व(ब)द, ऐ वाचि । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (भ्वा०- पर०-सक०-सेट् ।) ऐ, उद्यात् । इति दुर्गा- दासः ॥ (“क्विपि संवत् दन्त्योष्ठत्वात् पक्षे सानु- नासिको वकारः सँव्वत् यस्तु मन्यते नायं संप्रसारिणो वदेः प्रयोगः किन्तर्हि बद स्थैर्य्य इत्यस्य ओष्ठ्यबकारादेः तन्मते मकारवदपि सम्बदिति वर्णदेशना ।” इति मनोरमा ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-390-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "बद" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
तल-बदसमास: तल + बद तत्पुरुष (सम्भावित)
अन्तिम पद से विभक्ति-वचन: बद (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: बद् + अच् 📚
अन्य सम्भावना: बद (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: बद् + अच् | बद् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन
आरऋ धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लिट् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: आर (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन | आर (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

तलबद 📚तल 📚बद ➤ तल (सतह) + बद (स्थिर रहना (कर्तृवाचक कृदन्त))
संस्कृत: स्थैर्ये

आर 📚 ➤ जाना, संपादन करना, प्राप्त करना, मिलाना, पहुंचना
संस्कृत: गतिप्रापणयोः

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
तल 📚नीचे का भाग🟠🔵🟣🟢🟤
बद 📚गरमी की बीमारी के कारण यों ही सूजी हुई जाँघ पर की गिलटी । गोहिया । बाघ…🟠🟢🟤
आर 📚वह लोहा जो खान से निकाला गया हो, पर साफ न किया गया हो । एक प्रकार का न…🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
तल

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

पदम्विच्छेदःसन्धिसूत्रम्
तलबदारबद + आरदीर्घ अकः सवर्णे दीर्घः (६.१.१०१)

❖ समासः

  • तल-बद = तल + बद तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

  • बद: बद् + अच् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें