🕉️ 19 November 2026, Thursday · 02:19:34 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

तल
tala
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
प्रत्यंचा की चोट से बचाने वाला (हाथ का चमड़े का बन्धन) (2.8.84) गोधा
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
तल संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. नीचे का भाग ।
२. पेंदा । तल ।
३. जल के नीचे की भूमि ।
४. वह स्थान जो किसी वस्तु के नीचे पड़ता हो । जैसे, तरुतल । मुहा॰—तल करना = नीचे दबा लेना । छिपा लेना — (जुआरी) ।
५. पैर का तलवा ।
६. हथेली ।
७. चपत । थप्पड़ ।
८. किसी वस्तु का बाहरी फैलाव । बाह्य विस्तार । पृष्ठदेश । सतह । जैसे,— भूतल, धरातल, समतल ।
९. स्वरूप । स्वभाव । १ ॰ कानन । जंगल ।
११. गड्ढा । गड़हा ।
१२. चमडे़ का बल्ला जो धनुष को डोरी की रगड़ बचाने के लिये बाई बाँह में पहना जाता है ।
१३. घर की छत । पाटन । जैसे, चार तला मकान ।
१४. ताड़ का पेड़ ।
१५. मुठिया । मूठ । दस्ता ।
१६. बाएँ हाथ से वीणा बजाने कि क्रिया ।
१८. गोधा । गोहा ।
१८. कलाई । पहुँचा ।
१९. वालिश्त । बित्ता ।
२०. आधार । सहारा ।
२१. महादेव ।
२२. सप्त पातालों में से पहला ।
२३. एक नरक का नाम ।
२४. उद्देश्य (को॰) ।
२५. मूल । कारण (को॰) ।
२६. ताल । तलाब (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तल (m., L.) n. (√ स्तृ) surface, level, flat roof (of a house), MBh. &c. (chiefly ifc. [f(आ). , R. v, 13] cf. नभस्-, मही- &c.)
the part underneath, lower part, base, bottom, Mn. ii, 59; VarBṛS.; Pañcat. &c. (cf. अधस्-, तरु- &c.)
तल m. n. the palm (of the hand See कर-, पाणि-), R. ii, 104, 17; Śak.; Ragh. vi, 18
the sole (of the foot, अङ्घ्रि-, पाद-), MBh. i; VarBṛS.
(without कर- &c.) the palm of the hand (अन्यो ऽन्यस्य, or परस्परं तलं or ˚लान्-√ दा, to slap each other with the palms of the hands), MBh.; Hariv.; R.; Suśr.
तल m. n., L. the sole of the foot, R. v, 13, 47
तल m. the forearm, L.
= ताल (a span, L.; the handle of a sword, L.; the palmyra tree, Viddh. ii, 13)
pressing the strings of a lute with the left hand, MBh. viii
N. of a hell, ĀruṇUp.; ŚivaP. (cf. तलातल)
Śiva, MBh. xiii, 17, 130
N. of a teacher g. शौनकादि
तल n. = -हृदय, L.
= तल्क, L.
= तलक (q.v.), L.
= तल्ल (q.v.), L.
the root or seed of events, L.
= -त्र, ĀśvGṛ. iii, 12, 11 (तल), MBh.; R.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (440,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तलः --लं [तल्-अच्] 1 A surface; भुवस्तलमिव व्योम कुर्वन् व्योमेव भूतलं R. 4. 29; sometimes used at the end of comp. without much alteration of meaning; महीतलं ‘surface of the earth’ i. e. earth itself; शुद्धे तू दर्पणतले मुलभावकाशा Ś. 7. 32; नभस्तलं &c. --2 The palm of the hand; R. 6. 18. --3 The sole of the foot. --4 The fore-arm. --5 A slap with the hand. --6 Lowness, inferiority of position. --7 A lower part, part underneath, base, foot, bottom; रेवारोधसि वेतसीतरुतले चेतः समुत्कंठते K. P. 1. --8 (Hence) The ground under a tree or any other object, shelter afforded by anything; फणी मयूरस्य तले निषीदति Rs. 1. 13. --9 A hole, pit. --10 A span. --लः 1 The hilt of a sword. --2 The palmyra tree. --3 N. of Śiva. --4 Pressing the strings of a lute with the left hand. --5 A division of hell. --लं 1 A pond. --2 A forest, wood. --3 Cause, origin, motive. --4 A leathern fence worn round the left arm (तला also in this sense). --Comp. --अंगुलिः f. a toe. --अतलं the fourth of the seven divisions of hell. --ईक्षणः a hog. --उदर a. having a protuberant belly, pot-bellied. --उदा a river. --घातः a slap with the palm of the hand. --तालः {1} a kind of musical instrument. {2} clapping of the hands. --त्रं, --त्राणं, --वारणं a leathern glove of an archer. [] --प्रहारः a slap with the hand. --युद्धं a fight with the palms of the hands. --लोकः nether world (पाताल). --सारकं a martingale. --हृदयं the centre of the sole of the foot.
तलः --लं [तल्-अच्] 1 A surface; भुवस्तलमिव व्योम कुर्वन् व्योमेव भूतलं R. 4. 29; sometimes used at the end of comp. without much alteration of meaning; महीतलं ‘surface of the earth’ i. e. earth itself; शुद्धे तू दर्पणतले मुलभावकाशा Ś. 7. 32; नभस्तलं &c. --2 The palm of the hand; R. 6. 18. --3 The sole of the foot. --4 The fore-arm. --5 A slap with the hand. --6 Lowness, inferiority of position. --7 A lower part, part underneath, base, foot, bottom; रेवारोधसि वेतसीतरुतले चेतः समुत्कंठते K. P. 1. --8 (Hence) The ground under a tree or any other object, shelter afforded by anything; फणी मयूरस्य तले निषीदति Rs. 1. 13. --9 A hole, pit. --10 A span. --लः 1 The hilt of a sword. --2 The palmyra tree. --3 N. of Śiva. --4 Pressing the strings of a lute with the left hand. --5 A division of hell. --लं 1 A pond. --2 A forest, wood. --3 Cause, origin, motive. --4 A leathern fence worn round the left arm (तला also in this sense). --Comp. --अंगुलिः f. a toe. --अतलं the fourth of the seven divisions of hell. --ईक्षणः a hog. --उदर a. having a protuberant belly, pot-bellied. --उदा a river. --घातः a slap with the palm of the hand. --तालः {1} a kind of musical instrument. {2} clapping of the hands. --त्रं, --त्राणं, --वारणं a leathern glove of an archer. [] --प्रहारः a slap with the hand. --युद्धं a fight with the palms of the hands. --लोकः nether world (पाताल). --सारकं a martingale. --हृदयं the centre of the sole of the foot.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0533-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
तल प्रतिष्ठायां वा चुरा० उभ० पक्षे भ्वा० पर० अक० सेट् । तालयति ते तलति । अतीतलत् त अतालीत् । तालयाम् बभूय आस चकार । तताल तेलतुः तलम् ।
तल पु० न० तल--अच् । स्वरूपे “शैलेयनद्धेषु शिलातलेषु” कुमा० । “हिमधाम्नि दर्पणतले च मुहुः” माघः । “विदाङ्गुर्वन्तु महतस्तलं विद्विषदम्भसः” “तलं स्वरूपं प्रमाणं वेति” मल्लिना० । २ ज्याघातवारणे । ३ कानने ४ कार्य्यवीजे न० मेदि० । ५ गर्त्ते पु० त्रिका० । ६ पादतलस्य मध्ये हेमच० । “इदं रसातलं नाम सप्तभं पृथिवी तलम्” भा० वि० ३६० अ० । “भुवस्तलमिव व्योम कुर्वन् व्योमेव भूतलम्” रघुः । ७ तालवृक्षे पु० ८ चपेटे (चड) ९ त्सरौ १० खड्गमुष्टौ ११ सव्यहस्तेन तन्त्रोवादने पु० मेदि० । १२ गोधायां पु० हेमच० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3262,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
तल, गतौ । (भ्वां-परं-सकं-सेट् ।) सौत्रधातु- रयम् । तालिशः । इति दुर्गादासः ॥
तल, कि प्रतिष्ठितौ । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (चुरां- पक्षे भ्वां-परं-अकं-सेट् ।) कि, तालयति तलति व्रतम् । संपूर्णं स्यादित्यर्थः । इति दुर्गादासः ॥
तलं, क्ली पुं, (तलतीति । तल प्रतिष्ठायाम् + पचाद्यच् ।) स्वरूपम् । यथा महीतलम् । (यथाच माघे । २ । १११ । “कृत्वा कृत्यविदस्तीर्थेष्वन्तः प्रणिधयः पदम् । विदाङ्कुर्व्वन्तु महतस्तलं विद्बिषदम्भसः ॥” “तलं स्वरूपं प्रमाणमिति यावत् ॥” इति तट्टीकायां मल्लिनाथः ॥) अनूर्द्ध्वम् । इति मेदिनी । ले, २१ ॥ (अधः । इत्यमरः । ३ । ३ । २०१ ॥ यथा, मनुः । २ । ५९ । “अङ्गुष्ठमूलस्य तले ब्राह्मं तीर्थं प्रचक्षते ॥” यथा च शान्तिशतके । २ । १९ । “वासो वल्कलमास्तरः किशलयान्योक- स्तरूणां तलं मूलानि क्षतये क्षुधां गिरिनदीतोयं तृषाशान्तये ॥” हस्तादीनासुपरिभागः । यथा, -- “तलं प्रत्यङ्गुलीनां याः कण्डरा बाहुपृष्ठतः । बाह्वोः कर्म्मक्षयकरी -- ॥” इति माधवकृतरुग्विनिश्चये वातव्याधौ ॥ “तलं हस्तस्योपरिभागः तलशब्दोऽत्र उपरि- वचनः यथा भूतलमिति गयदासः । तेनाय- मर्थः, बाह्वोः पृष्ठं बाहुपृष्ठं तत आरभ्य हस्त- तलं लक्ष्यीकृत्येति ॥” इति विजयरक्षितकृत- व्याख्यानम् ॥)
तलं, क्ली, (तलतीति । तल + अच् ।) ज्याघात- वारणा । (यथा, -- “ततः समुत्पेतुरुदायुधास्ते महीक्षितो बद्धतलाङ्गुलित्राः ॥”) इति महाभारते । १ । १९० । १५ । काननम् । कार्य्यवीजम् । इति मेदिनी । ले, २१ ॥ गर्त्तः । इति त्रिकाण्डशेषः ॥ पादतलस्य मध्यम् । इति हेमचन्द्रः । ३ । २८२ ॥ (यथा, भागवते । ८ । २० । २३ । “रसामचष्टाङ्घ्रितलेऽथ पादयो- र्महीं महीध्रान् पुरुषस्य जङ्घयोः । पतत्त्रिणो जानुनि विश्वमूर्त्ते- रूर्व्वोगणं मारुतमिन्द्रसेनः ॥” हस्तस्य मध्यमपि । यथा, मनुः । ४ । १४३ । “पृष्ट्वैतानशुचिर्नित्यमद्भिः प्राणानुपस्पृशेत् । गात्राणि चैव सर्व्वाणि नाभिं पाणितलेन तु ॥”)
तलः, पुं, तालवृक्षः । चपेटः । (यथा, मार्क- ण्डेये । ९० । १६ । “स मुष्टिं पातयामास हृदये दैत्यपुङ्गवः । देव्यास्तञ्चापि सा देवी तलेनोरस्यताडयत् ॥” करतलाघातजन्यशब्दः । यथा, महाभारते । ३ । २७७ । २४ । ततः प्रहसिताः सर्व्वे तेऽन्योन्यस्य तलान् ददुः ॥”) त्सरुः । सव्यपाणिना तन्त्रीघातः । इति मेदिनी । ले, २१ ॥ स्वभावः । आधारः । इति हेम- चन्द्रः ॥ महादेवः । यथा, महाभारते शिव- सहस्रनामस्तोत्रे । १३ । १७ । १२८ । “तलस्तालः करस्थाली ऊर्द्ध्वसंहननो महान् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-601-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "तल" आता है (6)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें