🕉️ 20 November 2026, Friday · 05:40:11 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

तूर्ण

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

तूर्ण

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

तूर्ण

अर्थ: फुर्तीला, तेज, शीघ्रकारी

संस्कृत: शीघ्रम् · पर्याय: शीघ्र, त्वरित, लघु, क्षिप्र, अर

व्युत्पत्ति: त्वर् + क्त, ऊठ, तस्य नत्वम् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. तूर्ण (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: तूर्व् + क्त
  2. तूर्ण (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: तूर्व् + क्त

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — तूर्ण (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमातूर्णम्तूर्णेतूर्णानि
द्वितीयातूर्णम्तूर्णेतूर्णानि
तृतीयातूर्णेनतूर्णाभ्याम्तूर्णैः
चतुर्थीतूर्णायतूर्णाभ्याम्तूर्णेभ्यः
पञ्चमीतूर्णात् / तूर्णाद्तूर्णाभ्याम्तूर्णेभ्यः
षष्ठीतूर्णस्यतूर्णयोःतूर्णानाम्
सप्तमीतूर्णेतूर्णयोःतूर्णेषु
सम्बोधनहे तूर्णहे तूर्णेहे तूर्णानि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — तूर्व् (भ्वादिगण) · अर्थ: मारना (हिंसायाम्)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमतूर्वतितूर्वतःतूर्वन्ति
मध्यमतूर्वसितूर्वथःतूर्वथ
उत्तमतूर्वामितूर्वावःतूर्वामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: तूर्वति · लिट्: तुतूर्व · लुट्: तूर्विता · लृट्: तूर्विष्यति · लोट्: तूर्वतात् · लङ्: अतूर्वत् · विधिलिङ्: तूर्वेत् · आशीर्लिङ्: तूर्व्यात् · लुङ्: अतूर्वीत् · लृङ्: अतूर्विष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: तूर्वण · ण्वुल्: तूर्वकः · तृच्: तूर्विता · ण्यत्: तूर्व्यः · तव्य: तूर्वितव्यः · अनीयर्: तूर्वणीयः · क्त: तूर्णः · क्तवतु: तूर्णवान् · शतृ: तूर्वन् · स्य-शतृ: तूर्विष्यन् · क्त्वा: तूर्वित्वा · ल्यप्: प्रतूर्व्य · तुमुन्: तूर्वितुम् · णमुल्: तूर्वम् · घञ्: तूर्वः · क्तिन्: तूर्ति · क्वसु: तुतूर्वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — तूर्ण
तूर्ण
tūrṇa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
शीघ्र के और नाम (1.1.80) सत्वर · चपल · अविलम्बित · आशु
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
तूर्ण १ क्रि॰ वि॰ [सं॰] शीघ्र । जल्दी । तुरंत । उ॰—तू तूर्ण और हो पूर्ण सफल, नव नवोमियों के पार उतर ।—गीतिका, पृ॰ ७ ।
तूर्ण २ वि॰ फुर्तीला । वेगवान् [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तूर्ण mfn. (√ तुर्व्, Pāṇ. vi, 4, 21, Kāś.; √ त्वर्, 20; vii, 2, 28) = ˚र्त, KātyŚr. x, 1, 9
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (452,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तूर्ण, तूर्णि &c. See under त्वर्.
तूर्ण p. p. [त्वर्-भावेक्त] 1 Quick, speedy, rapid. --2 Fleet. --र्णं Rapidity, quickness. --र्णं ind. Quickly, speedily; चूर्णमानीयतां तूर्णं पूर्णचंद्रनिभानने Subhāṣ.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0543-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
तूर्ण्ण न० त्वर--संभ्रमे भावे क्त पक्षे इडभावः ऊठ् तस्य नः । १ शीघ्रे कर्त्तरि क्त । २ त्वरायुक्ते त्रि० अमरः । “अभ्या- जतोऽभ्यागततूर्णतर्णकान्” माघः । “चूर्णमानीयतां तूर्णं पूर्णचन्द्रनिभानने!” । पर्णानि स्वर्णवर्णानि सीद- न्त्याकर्णलोचने!” उद्भटः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3341,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
तूर्णं, क्ली, (त्वर सम्भ्रमे + क्तः । पक्षे इडभावः “ज्वरत्वरेति ।” ६ । ४ । २० । इत्यूट् । “रदाभ्यां निष्ठातो नः पूर्व्वस्य च दः ।” ८ । २ । ४२ । इति तस्य नः ।) शीघ्रम् । (यथा, देवीभाग- वते । १ । १० । ३१ । “तां दृष्ट्वा चपलापाङ्गीं समीपस्थां वराप्सराम् । पञ्चबाणपरीताङ्गस्तूर्णमासीद्धृतव्रतः ॥”) तद्बति, त्रि । इत्यमरः । १ । २ । ६८ ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-641-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
तूर्णतूर्ण (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: तूर्व् + क्त 📚
अन्य सम्भावना: तूर्ण (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: तूर्व् + क्त

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

तूर्ण 📚 ➤ फुर्तीला, तेज, शीघ्रकारी
संस्कृत: शीघ्रम् · पर्याय: शीघ्र, त्वरित, लघु, क्षिप्र, अर

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
तूर्ण 📚शीघ्र । जल्दी । तुरंत🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
तूर्ण
शीघ्र के और नाम (१.१.८०) — सत्वर, चपल, अविलम्बित, आशु

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • तूर्ण: तूर्व् + क्त — भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें