🕉️ 20 November 2026, Friday · 11:53:40 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

तोलम्

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

तोलम्

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

तोलम्

अर्थ: तोलना, वजन करना (पूर्वकालिक/आभीक्ष्ण्य अव्यय)

संस्कृत: उन्माने

अंग्रेज़ी: to weigh,to measure

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अव्यय — तुल् + णमुल् (पूर्वकालिक/आभीक्ष्ण्य अव्यय)
  2. तोल (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  3. तोल (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  4. तोल (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — तुल् (चुरादिगण) · अर्थ: तोलना, वजन करना (उन्माने)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमतोलयतितोलयतःतोलयन्ति
मध्यमतोलयसितोलयथःतोलयथ
उत्तमतोलयामितोलयावःतोलयामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: तोलयति · लट् (आत्मने.): तोलयते · लिट्: तोलयाञ्चकार · लिट् (आत्मने.): तोलयाञ्चक्रे · लुट्: तोलयिता · लुट् (आत्मने.): तोलयिता · लृट्: तोलयिष्यति · लृट् (आत्मने.): तोलयिष्यते · लोट्: तोलयतात् · लोट् (आत्मने.): तोलयताम् · लङ्: अतोलयत् · लङ् (आत्मने.): अतोलयत · विधिलिङ्: तोलयेत् · विधिलिङ् (आत्मने.): तोलयेत · आशीर्लिङ्: तोल्यात् · आशीर्लिङ् (आत्मने.): तोलयिषीष्ट · लुङ्: अतूतुलत् · लुङ् (आत्मने.): अतूतुलत · लृङ्: अतोलयिष्यत् · लृङ् (आत्मने.): अतोलयिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: तोलन · ण्वुल्: तोलकः · तृच्: तोलयिता · यत्: तोल्यः · तव्य: तोलयितव्यः · अनीयर्: तोलनीयः · क्त: तोलितः · क्तवतु: तोलितवान् · शतृ: तोलयन् · स्य-शतृ: तोलयिष्यन् · शानच्: तोलयमानः · क्त्वा: तोलयित्वा · ल्यप्: प्रतोल्य · तुमुन्: तोलयितुम् · णमुल्: तोलम् · क्तिन्: तोल्ति · क्वसु: तोलयाम्बभूवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — तुल्
तुल्
tul
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तुल् cl. 10. तोलयति, or तुल्˚ (only तुल्˚ also fig.; Ā. MBh.) to lift up, raise, Hariv.; R.; Bhaṭṭ. (fut. Pass. तोलयिष्यते); to determine the weight of anything by lifting it up, weigh, compare by weighing and examining, ponder, examine with distrust, MBh. &c.; to make equal in weight, equal, compare (with instr., e.g. न ब्राह्मणैस् तुलये भूतम् अन्यत्, ‘I do not compare any other being with Brāhmans’, BhP. v; or with an adv. terminating in -वत्), R.; VarBṛS. &c.; to counterbalance, outweigh, match, possess in the same degree, resemble, reach, Megh.; ŚārṅgP.; (pf. p. तुलित), Bhartṛ. iii & Ragh. xiii, 75;
तुल् [cf. Lat. te-tul-i &c.; τλῆ-ναι &c.; Goth. thulan.]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (451,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तुल् {c1c} P., {c10c} U. (तोलति-तोलयति-ते; also तुलयति-ते which some suppose to be a denominative from तुला) 1 To weigh, measure. --2 To weigh in the mind, ponder, consider. --3 To raise, lift up; कैलासे तुलिते Mv. 5. 37; पौलस्त्यतुलितस्याद्रेरादधान इव थियं R. 4. 80, 12. 89; Śi. 15. 30. --4 To bear up, hold up, support; पृथिवीतले तुलितभूभृदुच्यसे Śi. 15. 30, 61. --5 To compare, equal, liken (with [] instr.); तृणमिव तुलयंति Pt. 5. 31; मुखं श्लेष्मागारं तदपि च शशांकेन तुलितं Bh. 3. 20; Śi. 8. 12. --6 To match, be equal to (with acc.); प्रासादास्त्वां तुलयितुमलं यत्र तैस्तैर्विशेषैः Me. 64. --7 To make light of, contemn, despise; अंतःसारं घन तुलयितुं नानिलः शक्ष्यति त्वां Me. 20 (where तु. also means ‘to bear up or carry away’); Śi. 15. 30. --8 To suspect, examine with distrust; कः श्रद्धास्यति भूतार्थं सर्वो मां तुलयिष्यति Mk. 3. 24, 5. 43 (where some editions read तूलयिष्यति for तुलयिष्यति). --9 To try, put to test, reduce to a wretched state; हा अवस्थे तुलयसि Mk. 1 (तूलयसि v. l.). --10 To counterbalance, outweigh. --11 To have in the same degree, attain or reach to.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0542-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
तोलम्अव्यय — तुल् + णमुल् (पूर्वकालिक/आभीक्ष्ण्य अव्यय) 📚
अन्य सम्भावना: तोल (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन | तोल (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

तोलम् 📚 ➤ तोलना, वजन करना (पूर्वकालिक/आभीक्ष्ण्य अव्यय)
संस्कृत: उन्माने

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
तुल् 📚cl. 10. तोलयति, or तुल्˚ (only तुल्˚ also fig.; Ā. MBh.) to lift up, r…🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • तोलम्: तुल् + णमुल् — पूर्वकालिक/आभीक्ष्ण्य अव्यय

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें