🕉️ 21 November 2026, Saturday · 05:57:08 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

त्यक्त

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

त्यक्त

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

त्यक्त

अर्थ: छोड़ा हुआ, त्यागा हुआ, परित्यक्त, उन्मुक्त

संस्कृत: हानौ · पर्याय: हीन, विधुत, समुज्झित, धूत, उत्सृष्ट

अंग्रेज़ी: to abandon,to leave,to quit,to let go,to renounce

व्युत्पत्ति: त्यज् + क्त (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. त्यक्त (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: त्यज् + क्त
  2. त्यक्त (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: त्यज् + क्त

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — त्यक्त (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमात्यक्तःत्यक्तौत्यक्ताः
द्वितीयात्यक्तम्त्यक्तौत्यक्तान्
तृतीयात्यक्तेनत्यक्ताभ्याम्त्यक्तैः
चतुर्थीत्यक्तायत्यक्ताभ्याम्त्यक्तेभ्यः
पञ्चमीत्यक्तात् / त्यक्ताद्त्यक्ताभ्याम्त्यक्तेभ्यः
षष्ठीत्यक्तस्यत्यक्तयोःत्यक्तानाम्
सप्तमीत्यक्तेत्यक्तयोःत्यक्तेषु
सम्बोधनहे त्यक्तहे त्यक्तौहे त्यक्ताः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — त्यज् (भ्वादिगण) · अर्थ: छोड़ना, त्यागना, देना, दान करना (हानौ)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमत्यजतित्यजतःत्यजन्ति
मध्यमत्यजसित्यजथःत्यजथ
उत्तमत्यजामित्यजावःत्यजामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: त्यजति · लिट्: तत्याज · लुट्: त्यक्ता · लृट्: त्यक्ष्यति · लोट्: त्यजतात् · लङ्: अत्यजत् · विधिलिङ्: त्यजेत् · आशीर्लिङ्: त्यज्यात् · लुङ्: अत्याक्षीत् · लृङ्: अत्यक्ष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: त्यजन · ण्वुल्: त्याजकः · तृच्: त्यक्ता · ण्यत्: त्याज्यः · तव्य: त्यक्तव्यः · अनीयर्: त्यजनीयः · क्त: त्यक्तः · क्तवतु: त्यक्तवान् · शतृ: त्यजन् · स्य-शतृ: त्यक्ष्यन् · क्त्वा: त्यक्त्वा · ल्यप्: प्रत्यज्य · तुमुन्: त्यक्तुम् · णमुल्: त्याजम् · घञ्: त्यागः · क्तिन्: त्यक्ति · क्वसु: तत्यज्वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — त्यक्त
त्यक्त
tyakta
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
त्यक्त वि॰ [सं॰] छोड़ा हुआ । त्यागा हुआ । जिसका त्याग कर दिया गया हो । उ॰—निकल गए सारे कंटक से व्यथा आप ही त्यक्त हुई ।—साकेत, पृ॰ ॰७९ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
त्यक्त mfn. left, abandoned.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (456,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
त्यक्त p. p. [त्यज् कर्मणि-क्त] 1 Abandoned, forsaken, left, quitted. --2 Resigned, surrendered. --3 Shunned, avoided; see त्यज्. --Comp. --अग्निः a Brāhmaṇa who has given up household fire. --जीवित, --प्राण a. ready to abandon life, willing to run any risk; मदर्थे त्यक्तजीविताः Bg. 1. 9. --लज्ज a. shameless.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0547-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
त्यक्त त्रि० त्यज--कर्मणि क्त । कृतत्यागे उत्सृष्टे समुज्झिते अमरः “अदृष्टार्थत्यक्तद्रव्यस्वीकारः प्रतिग्रहः” शूलपाणिः त्यजधातौ उदा० । २ त्यक्तुमुद्यते च “मदर्थे त्यक्तजीविताः” गीता “इत्युक्तः करुणं वाक्यं वानरैस्त्यक्तजीवितैः, रामा० कि० ५४ अ० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3356,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
त्यक्तं, त्रि, (त्यज्यते स्मेति । त्यज त्यागे + क्तः ।) कृतत्यागम् । तत्पर्य्यायः । हीनम् २ विधु- तम् ३ समुज्झितम् ४ धूतम् ५ उत्सृष्टम् ६ । इत्यमरः । ३ । १ । १०७ ॥ विनाकृतम् ७ विरहितम् ८ निर्व्यूढम् ९ । इति त्रिकाण्ड- शेषः ॥ (यथा, रामायणे । २ । ३७ । २ । “त्यक्तभोगस्य मे राजन् ! वने वन्येन जीवतः । किं कार्य्यमनुयात्रेण त्यक्तसङ्गस्य सर्व्वतः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-652-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "त्यक्त" आता है (29)
उज्झ त्यक्त । छोड़ा हुआविधुत त्यक्तअपविद्ध त्यागा हुआ । त्यक्त । छोड़ा हुआक्षिप्त त्यक्तप्रोज्झित त्यक्त । तिरस्कृतवर्जित त्यागा हुआ । छोड़ा हुआ । त्यक्तअवसृष्ट त्यागा हुआ । त्यक्तअपवर्जित छोड़ा हुआ । त्यागा हुआ । त्यक्तदस्त छोडा़ हुआ । त्यक्त । बहिष्कृतविसर्जित त्यागा हुआ । त्यक्तसंत्यक्त पूर्णतः परित्यक्त या छोड़ा हुआ । त्यक्तअपरिगृहीत अस्वीकृत । त्यक्त । छोड़ा हुआधुत कंपित । हिलता हुआधूत कंपित । कँपता हुआ । थरथराता हुआ । डग- मगाता हुआ । हिलता हुआवांत वमन । कैविधूत कंपित । काँपता हुआन्यस्त रखा हुआ । धरा हुआअवध्वस्त नष्ट । विनिष्टनिक्षिप्त फेंका हुआ । घाला हुआविक्षिप्त फेंका या छितराया हुआउपारत प्रसन्न । खुशप्रसृष्ट उत्पन्नउर्जित वर्धित । शक्तिशाली । बलवान्त्याजित जिससे त्याग कराया गया हो या छुड़वाया गया होनिर्ग्रंथक एकाकी । अलगविच्छर्दित जो वमन किया गया हो । कै किया हुआबहिष्कृत बाहर किया हुआ । निकाला हुआखंडितवृत्त नष्ट चरित्रवाला । दुश्चरित्रवहिष्कृत निकाला हुआ । बाहर किया हुआ

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
त्यक्तत्यक्त (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: त्यज् + क्त 📚
अन्य सम्भावना: त्यक्त (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: त्यज् + क्त

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

त्यक्त 📚 ➤ छोड़ा हुआ, त्यागा हुआ, परित्यक्त, उन्मुक्त
संस्कृत: हानौ · पर्याय: हीन, विधुत, समुज्झित, धूत, उत्सृष्ट

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
त्यक्त 📚छोड़ा हुआ । त्यागा हुआ । जिसका त्याग कर दिया गया हो🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
त्यक्त
छोड़ा हुआ (३.१.१०६) — हीन, विधुत, समुज्झित, धूत, उत्सृष्ट

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • त्यक्त: त्यज् + क्त — भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें