🕉️ 20 November 2026, Friday · 12:09:42 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

दहेज

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

दह+ईज

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

दह

अर्थ: जलाना, नष्ट करना, दुःख देना

संस्कृत: भस्मीकरणे

अंग्रेज़ी: to reduce to ashes,to burn, to destroy, to cause pain

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. दह् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन
  2. दह (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: दह् + अच्
  3. दह (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: दह् + अच्

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — दह् (भ्वादिगण) · अर्थ: जलाना, नष्ट करना, दुःख देना (भस्मीकरणे)

लोट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमदहतात् / दहताद् / दहतुदहताम्दहन्तु
मध्यमदह / दहतात् / दहताद्दहतम्दहत
उत्तमदहानिदहावदहाम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: दहति · लिट्: ददाह · लुट्: दग्धा · लृट्: धक्ष्यति · लोट्: दहतात् · लङ्: अदहत् · विधिलिङ्: दहेत् · आशीर्लिङ्: दह्यात् · लुङ्: अधाक्षीत् · लृङ्: अधक्ष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: दहन · ण्वुल्: दाहकः · तृच्: दग्धा · ण्यत्: दाह्यः · तव्य: दग्धव्यः · अनीयर्: दहनीयः · क्त: दग्धः · क्तवतु: दग्धवान् · शतृ: दहन् · स्य-शतृ: धक्ष्यन् · क्त्वा: दग्ध्वा · ल्यप्: प्रदह्य · तुमुन्: दग्धुम् · णमुल्: दाहम् · घञ्: दाहः · क्तिन्: दग्धि · क्वसु: देहिवान्

ईज

अर्थ: यज्ञ करना, हवन करना, देवपूजा करना,संगति करना, देना

संस्कृत: देवपूजासङ्गतिकरणदानेषु

अंग्रेज़ी: to sacrifice, to offer to a deity, to worship, to get associated with, to give

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. यज् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लिट् लकार, मध्यम पुरुष, बहुवचन

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — यज् (भ्वादिगण) · अर्थ: यज्ञ करना, हवन करना, देवपूजा करना,संगति करना, देना (देवपूजासङ्गतिकरणदानेषु)

लिट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमइयाजईजतुःईजुः
मध्यमइयजिथ / इयष्ठईजथुःईज
उत्तमइयज / इयाजईजिवईजिम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: यजति · लट् (आत्मने.): यजते · लिट्: इयाज · लिट् (आत्मने.): ईजे · लुट्: यष्टा · लुट् (आत्मने.): यष्टा · लृट्: यक्ष्यति · लृट् (आत्मने.): यक्ष्यते · लोट्: यजतात् · लोट् (आत्मने.): यजताम् · लङ्: अयजत् · लङ् (आत्मने.): अयजत · विधिलिङ्: यजेत् · विधिलिङ् (आत्मने.): यजेत · आशीर्लिङ्: इज्यात् · आशीर्लिङ् (आत्मने.): यक्षीष्ट · लुङ्: अयाक्षीत् · लुङ् (आत्मने.): अयष्ट · लृङ्: अयक्ष्यत् · लृङ् (आत्मने.): अयक्ष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: यजन · ण्वुल्: याजकः · तृच्: यष्टा · ण्यत्: याज्यः · तव्य: यष्टव्यः · अनीयर्: यजनीयः · क्त: इष्टः · क्तवतु: इष्टवान् · शतृ: यजन् · स्य-शतृ: यक्ष्यन् · शानच्: यजमानः · क्त्वा: इष्ट्वा · ल्यप्: प्रेज्य · तुमुन्: यष्टुम् · णमुल्: याजम् · घञ्: यागः · क्तिन्: इष्टि · क्वसु: ईजिवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — दह्
दह्
dah
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. दह् cl. 1. P. दहति (ep. also Ā.; p. दहत्; impf. अदहत्; aor. अधाक्, RV. ii, 15, 4; 1.sg. ˚क्षम्, MBh. vii; 3. pl. ˚क्षुर्, Kathās.; Subj. धाक्, RV. i, 158, 4; 2. sg. धक्षि, iv, 4, 4; p. धक्षत् [also nom. m.], vi, 3, 4; x, 91, 7 दक्षत्, i, 130, 8; fut. धक्ष्यति [Pāṇ. vii, 2, 10; Siddh.; Kār. 6] MBh. [Pot. धक्ष्येत्, i, 8383] &c.; दहिष्य्˚, i, 2120; BhP. iv; Prasaṅg. xix, 7; inf. दग्धुम्) to burn, consume by fire, scorch, roast, RV. &c.; to cauterise, Suśr.; to consume, destroy completely, Mn. vii, 9; MBh. &c.; to torment, torture, pain, distress, disturb, grieve, MBh. &c.: Pass. दह्यते (˚ति, MānGṛ. ii, 15; MBh. i f., xii f.); to be burnt, burn, be in flames, AV.; Nir. &c.; to be consumed by fire or destroyed, Mn. vi, 71; to be inflamed (a wound), Suśr. i, 28; to be consumed by internal heat or grief, suffer pain, be distressed or vexed, MBh. &c.; Caus. दाहयति to burn or be burned, Mn.; Yājñ. i, 89; MBh. &c.; to cause to be cooked, Hariv. 15523 (aor. pl. अदीदहन्) : Desid. दिधक्षति (cf. ˚क्षा, ˚क्षु) to be about to burn or consume or destroy, MBh. i-iv; R. (p. ˚क्षमाण) : Desid. Caus. (p. ˚क्षयत्) to cause any one to make efforts to burn, Bhaṭṭ. iii, 33 : Intens. दन्दहीति, ˚ह्यते (Pāṇ. iii, 1, 24; vii, 4, 86) to burn or destroy completely, Hariv. 8726; BhP. vi, 8, 21 (Impv. ˚दग्धि), Śiś.; Prasannar. vi, 32 and 48; Ā. to be burnt completely, Hariv. 7040; BhP.; Pañcat. i, 8, 23/24
दह् [cf. Lith. degù, ‘I am hot’; Goth. dag-s; Old Germ. tāh-t, ‘a wick’]
2. दह् mfn. ‘burning’, see उश-.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (473,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दह् {c1c} P. (दहति, ददाह, अधाक्षति, धक्ष्यति, दग्धुं, दग्ध, desid. दिधक्षति) 1 To burn, scorch (fig. also); दग्धुं विश्वं दहनकिरणैर्नोदिता द्वादशार्काः Ve. 3. 6, 5. 20; सपदि मदनानलो दहति मम मानसं देहि मुखकमलमधुपानं Gīt. 10; Ś. 3. 17. --2 To consume, destroy completely. --3 To pain, torment, afflict, distress, grieve; इत्यमात्मकृतमप्रतिहतं चापलं दहति Ś. 5; तत्सविषमिव शल्यं दहति मां 6. 8; एतत्तु मां दहति यद गृहमस्मदीयं क्षीणार्यमित्यतिथयः पस्विर्जयंति Mk. 1. 12, R. 8. 86, U. 4. 14. --4 To cauterize (in medicine). --WITH निस् {1} to burn, consume. {2} to torment, distress, pain. --परि to burn, scorch; दिशि दिशि परिदग्धा भूमयः पावकेन Rs. 1. 24; Bg. 1. 30. --प्र {1} to burn. {2} to burn completely. {3} to pain, torment. {4} to trouble, tease. --सं to burn; अभिजनः संदह्यतां वह्निना Bh. 2. 39.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0560-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
दहदह् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: दह (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: दह् + अच् | दह (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: दह् + अच्
ईजयज् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लिट् लकार, मध्यम पुरुष, बहुवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

दह 📚 ➤ जलाना, नष्ट करना, दुःख देना
संस्कृत: भस्मीकरणे

ईज 📚 ➤ यज्ञ करना, हवन करना, देवपूजा करना,संगति करना, देना
संस्कृत: देवपूजासङ्गतिकरणदानेषु

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
दह् 📚cl. 1. P. दहति (ep. also Ā.; p. दहत्; impf. अदहत्; aor. अधाक्, RV. i…🔵🟣
यज् 📚cl. 1. P. Ā. (Dhātup. xxiii, 33) यजति, ˚ते (1. sg. यजसे, RV. viii, 25…🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

पदम्विच्छेदःसन्धिसूत्रम्
दहेजदह + ईजगुण आद्गुणः (६.१.८७)

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें