🕉️ 20 November 2026, Friday · 10:28:48 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

दुःखद

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

दुः+खद

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

दुः

अर्थ: संज्ञा पदों के साथ, कभी-कभी क्रियापदों के साथ भी लगने वाला उपसर्ग, इसका अर्थ है ‘बुरा’, ‘दुष्ट’, ‘घटिया’ ‘कठिन’ आदि

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अव्ययम्
  2. दा धातु (अदादिगण, परस्मैपद) — लङ् लकार, प्रथम पुरुष, बहुवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)
  3. दो धातु (दिवादिगण, परस्मैपद) — लुङ् लकार, प्रथम पुरुष, बहुवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)
  4. दा धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लुङ् लकार, प्रथम पुरुष, बहुवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)
  5. दा धातु (जुहोत्यादिगण, परस्मैपद) — लुङ् लकार, प्रथम पुरुष, बहुवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)

अव्यय — इसके रूप विभक्ति/वचन से नहीं बदलते।

खद

अर्थ: स्थिर रहना,मार डालना, सताना, खाना

संस्कृत: स्थैर्ये हिंसायां भक्षणे च

अंग्रेज़ी: to be firm,to be steady, to hurt, to kill, to eat, to consume, to bite

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. खद् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन
  2. खद (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: खद् + अच्
  3. खद (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: खद् + अच्

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — खद् (भ्वादिगण) · अर्थ: स्थिर रहना,मार डालना, सताना, खाना (स्थैर्ये हिंसायां भक्षणे च)

लोट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमखदतात् / खदताद् / खदतुखदताम्खदन्तु
मध्यमखद / खदतात् / खदताद्खदतम्खदत
उत्तमखदानिखदावखदाम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: खदति · लिट्: चखाद · लुट्: खदिता · लृट्: खदिष्यति · लोट्: खदतात् · लङ्: अखदत् · विधिलिङ्: खदेत् · आशीर्लिङ्: खद्यात् · लुङ्: अखदीत् · लृङ्: अखदिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: खदन · ण्वुल्: खादकः · तृच्: खदिता · ण्यत्: खाद्यः · तव्य: खदितव्यः · अनीयर्: खदनीयः · क्त: खदितः · क्तवतु: खदितवान् · शतृ: खदन् · स्य-शतृ: खदिष्यन् · क्त्वा: खदित्वा · ल्यप्: प्रखद्य · तुमुन्: खदितुम् · णमुल्: खादम् · घञ्: खादः · क्तिन्: खत्ति · क्वसु: चखद्वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — दु
दु
du
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
दु वि॰ [सं॰ द्वि प्रा॰, दु या हिं॰ दो] 'दो' शब्द का संक्षिप्त रूप जो समास बनाने के काम में आता है । जैसे, दुविधा दुचित्ता ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. दु (or दू) cl. 1. P. (Dhātup. xxii, 46) दवति (pf. दुदाव; fut. दोष्यति, दोता; aor. अदावीत् or अदौषीत्, Vop.), to go: Caus. दावयति or दवयति (see s.v.) Actually occurring only in Subj. aor. दविषाणि, RV. x, 34, 5, ‘न द्˚ एभिह्’, (?) I will not go i.e. have intercourse with them (the dice). [cf. δύω, δύνω, δεύομαι.]
2. दु (also written दू), cl. 5. P. cl. 4. Ā. (Dhātup. xxvii, 10; xxvi, 24) दुनोति, दूयते (ep. also ˚ति; pf. दुदाव; fut. दोष्यति; aor. अदौषीत्; inf. दोतुम्), to be burnt, to be consumed with internal heat or sorrow (Pres. दुनोति, MBh. iii, 10069; BhP. iii, 2, 17; Gīt. iii, 9 ; but oftener दूयते, which is at once Pass.), MBh.; Suśr.; Kāv. &c.; (only दुनोति) to burn, consume with fire, cause internal heat, pain, or sorrow, afflict, distress, AV. ix, 4, 18; MBh.; VarBṛS.; Kāv. : Caus. दावयति aor. अदूदुवत्: Desid. दुदूषति: Intens. दोदूयते, दोदोति. [cf. δαίω. for δαϝιω; δύη, pain; Lit. davyti, to torment; Sl. daviti, to worry.]
दुः in comp. for दुस् (p. 488; for दुः-क्˚, दुः-प्˚ See दुष्-क्˚, दुष्-प्˚).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (482,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दु {vI.v} {c5c} P. (दुनोति, दुत or दून) 1 To burn, consume with fire; Bk. 14. 85. --2 To torment, afflict, distress; उद्भासीनि जलेजानि दुन्वंत्यदयितं जनं Bk. 6. 74, 5. 98, 17. 99; (मुखं) तव विश्रांतकथं दुनोति मां R. 8. 55. --3 To pain, produce sorrow; वर्णप्रकर्षे सति कर्णिकारं दुनोति निर्गंधतया स्म चेतः Ku. 3. 28. --4 (Intrans.) To be afflicted or pained; देहि सुंदरि दर्शनं मम मन्मथेन दुतोमि Gīt. 3. --Pass. (or {c4c} A. according to some) To be afflicted or pained &c.; नायातः सखि निर्दयो यदि शठस्त्वं दूति किं दूयसे Gīt. 7; Ku. 5. 12, 48; R. 1. 70, 16. 21. {vII.v} {c1c} P. (दवति) To go, move.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0568-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दु गतौ भ्वा० पर० अक० अनिट् । दवति अदौषीत् केचित्तु वेडयमित्याहुस्तेन अदावीदित्यपि । दुदाव वेट् कत्वेऽपि लिटि नित्येट् दुदुविव । दूनः । “पित्तेन दूने रसने सितापि” नैष० ।
दु उपतापे स्वा० प० सक० सेट् । उपतापःपीडनम् । दुनोति- अदावीत् अदौषीत् लिटि नित्येट् दुदुविव । दुतः । “मृ- दुतया दुतया” माघः । “दुनोति निर्गन्धतया स्म चेतः” कुमा० “स भस्मसाच्चकारारीन् दुदाव च कृतान्तवत्” भट्टिः “मृदु दूयेत यदङ्गमर्पितम्” रघुः कर्मकर्तरि रूपं दू--स्येदे दैवादिकस्य वा रूपम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3615,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दु, गतौ । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (भ्वां-परं-सकं- अनिट् ।) दवति । इति दुर्गादासः ॥
दु, टु ओ न उपतापे । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (स्वां-परं-सकं-अकं च-अनिट् ।) टु, दवथुः । ओ, दूनः । न, दुनोति । उपताप इहोपतप्ती- भावः उपतप्तीकरणञ्च । मन्मथेन दुनोमीति जयदेवः । वर्णप्रकर्षे सति कर्णिकारं दुनोति निर्गन्धतया स्म चेतः । इति कालिदासः । इति दुर्गादासः ॥
दुः, [र्] व्य, निषेधः । दुःखम् । निन्दा । अव- क्षेपणम् । इति दुर्गादासधृतपुरुषोत्तमदेवः ॥
दुः, [स्] व्य, दुःखभावनम् । कोपः । इति दुर्गा- दासधृतमेदिनी ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-722-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
दुःअव्ययम् 📚
अन्य सम्भावना: दा धातु (अदादिगण, परस्मैपद) — लङ् लकार, प्रथम पुरुष, बहुवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे) | दो धातु (दिवादिगण, परस्मैपद) — लुङ् लकार, प्रथम पुरुष, बहुवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)
खदखद् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: खद (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: खद् + अच् | खद (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: खद् + अच्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

दुः 📚 ➤ संज्ञा पदों के साथ, कभी-कभी क्रियापदों के साथ भी लगने वाला उपसर्ग, इसका अर्थ है ‘बुरा’, ‘दुष्ट’, ‘घटिया’ ‘कठिन’ आदि

खद 📚 ➤ स्थिर रहना,मार डालना, सताना, खाना
संस्कृत: स्थैर्ये हिंसायां भक्षणे च

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
दु 📚'दो' शब्द का संक्षिप्त रूप जो समास बनाने के काम में आता है । जैसे, दुव…🟠🔵🟣🟢🟤
खद् 📚cl. 6. P. खदति (pr. p. खदत्), to be steady or firm or solid, ŚBr. i, …🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें