🕉️ 19 November 2026, Thursday · 03:09:43 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

दोह

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

दोह

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

दोह

अर्थ: पीड़ा करना, दुख देना, हिंसा करना

संस्कृत: अर्दने

अंग्रेज़ी: to hurt,to kill,to pain, to kill

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. दुह् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन
  2. दोह (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  3. दोह (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — दुह् (भ्वादिगण) · अर्थ: पीड़ा करना, दुख देना, हिंसा करना (अर्दने)

लोट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमदोहतात् / दोहताद् / दोहतुदोहताम्दोहन्तु
मध्यमदोह / दोहतात् / दोहताद्दोहतम्दोहत
उत्तमदोहानिदोहावदोहाम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: दोहति · लिट्: दुदोह · लुट्: दोहिता · लृट्: दोहिष्यति · लोट्: दोहतात् · लङ्: अदोहत् · विधिलिङ्: दोहेत् · आशीर्लिङ्: दुह्यात् · लुङ्: अदुहत् · लृङ्: अदोहिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: दोहन · ण्वुल्: दोहकः · तृच्: दोहिता · ण्यत्: दोह्यः · तव्य: दोहितव्यः · अनीयर्: दोहनीयः · क्त: दुहितः · क्तवतु: दुहितवान् · शतृ: दोहन् · स्य-शतृ: दोहिष्यन् · क्त्वा: दुहित्वा · ल्यप्: प्रदुह्य · तुमुन्: दोहितुम् · णमुल्: दोहम् · घञ्: दोहः · क्तिन्: दुग्धि · क्वसु: दुदुह्वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — दुह्
दुह्
duh
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. दुह् cl. 1. P. दोहति, to pain, Dhātup.
2. दुह् (orig. दुघ् cf. दुघान, दुघ &c., and the initial ध् of some forms) cl. 2. P. Ā. दोग्धि; दुग्धे or दुहे, RV. &c. (pl. Ā. दुहते, ix, 19, 5 &c.; दुह्रते, i, 134, 6 &c.; दुह्रे, vii, 101, 1 &c.; impf. P. अधोक्, iii, 19, 7; दुहुर्, ii, 34, 10 &c.; Ā. अदुग्ध [according to Pāṇ. vii, 3, 73 aor.] pl. अदुह्रन्, AV. viii, 10, 14; 3. sg. अदुह, pl. ˚ह्र, MaitrS. [cf. Pāṇ. vii, 1, 8; 41, Kāś.]; Impv. धुक्ष्व, RV.; AV.; 3 sg. दुहाम्, RV. i, 164, 27; pl. दुह्राम्, ˚रताम्, AV.; धुङ्ग्ध्वम्, ĀśvŚr.; Subj. दोहत् [3. pl. ˚हान्, Br.], ˚हते, RV.; Pot. दुहीयत्, RV. ii, 11, 21; ˚यन्, i, 120, 9; Ā. ˚हीत, ii, 18, 8; p. P. दुहत् Ā. दुहान, दुहान, and दुघ्˚, RV.; cl. 6. P. Ā. दुहति, ˚ते, RV. &c.; cl. 4. दुह्यति, ˚ते, MBh.; pf. दुदोह [˚हिथ, RV. ii, 3, 16], दुदुहे, 3. pl. दुदुहुर् [दुदूहुर्, BhP. v, 15, 9] RV. &c.; Ā. दुदुह्रे, RV. iii, 57, 2 &c.[ix, 70, 1; SV. ˚ह्रिरे]; fut. धोक्ष्यति, ˚ते, Pāṇ. viii, 2, 37, Kāś.; aor. अधुक्षत्, ˚षत [3. sg. ix, 2, 3 pl. 110, 8], अदुक्षत्, i, 33, 10; दुक्षत, 3. sg. i, 160, 3; Impv. धुक्षस्व, RV.; Pot. धुक्षीमहि, TS., i, 6, 4, 3; inf. दोग्धुम्, MBh. &c.; दोग्धोस्, ŚBr.; दुहध्यै and दोहसे, RV.; ind.p. दुग्ध्वा, ŚBr.) to milk (a cow or an udder) fig. take advantage of (cf. ἀμέλγεσθαι), enjoy; to milk or squeeze out, extract (milk, Soma, e.g. any good thing); draw anything out of another thing (with 2 acc.), RV. &c. &c.; (mostly Ā.) to give milk, yield any desired object (acc., rarely gen.), RV. &c. &c.: Pass. दुह्यते aor. अदोहि (Pāṇ. iii, 1, 63, Kāś.) to be milked, to be drawn or extracted from, RV.; AV.; MBh. &c.: Caus. दोहयति, ˚ते aor. अदूदुहत् Pass. दोह्यते, to cause to milk or be milked; to milk, milk out, extract, ŚBr.; Vait.; Mn.; BhP. : Desid. दुदुक्षति (RV.), दुधुक्षति (Bhartṛ. ii, 38 cf. दुधुक्षु), to wish to milk.
3. दुह् mfn. (nom. धुक्) milking
yielding, granting (cf. काम-, गो- &c.)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (489,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दुह् {vI.v} {c2c} U. (दोग्धि, दुग्धे, दुदोह-दुदुहे, अधुक्षत्-त or अदुग्ध, धोक्ष्यति-ते, दोग्धुं, दुग्ध) 1 To milk or squeeze out, extract (with two acc.); भास्वंति रत्नानि महौषधीश्च पृथूपदिष्टां दुदुहुर्धरित्रीं Ku. 1. 2; यः पयो दोग्धि पाषाणं स रामाद्धूतिमाप्तुयात् Bk. 8. 82; पयो घटोध्नीरपि गा दुहंति 12. 73; R. 5. 33. --2 To draw anything out of another (with two acc.); प्राणान्दुहन्निवात्मानं शोकं चित्तमवारुधत् Bk. 6. 9. --3 To drain a thing of its contents, to make profit out of; दुदोह गां स यज्ञाय शस्याय मघवा दिवं R. 1. 26. --4 To yield or grant (any desired object); कामान्दुग्धे विप्रकर्षत्यलक्ष्मीं U. 5. 31. --5 To enjoy. --Caus. (दोहयति-ते) To cause to milk. --Desid. (दुधुक्षति-ते) To wish to milk; राजन् दुधुक्षसि यदि क्षितिधेनुमेतां Bh. 2. 46. {vII.v} {c1c} P. (दोहति) To hurt, pain, distress.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0574-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
दोहदुह् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: दोह (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

दोह 📚 ➤ पीड़ा करना, दुख देना, हिंसा करना
संस्कृत: अर्दने

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
दुह् 📚cl. 1. P. दोहति, to pain, Dhātup🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें