🕉️ 20 November 2026, Friday · 05:54:43 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

द्राण

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

द्राण

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

द्राण

अर्थ: उड़ा हुआ, भागा हुआ

संस्कृत: स्वप्ने

अंग्रेज़ी: to sleep

व्युत्पत्ति: द्रा + क्त, नत्वं, णत्वम् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. द्राण (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: द्रै + क्त
  2. द्राण (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: द्रै + क्त

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — द्राण (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाद्राणःद्राणौद्राणाः
द्वितीयाद्राणम्द्राणौद्राणान्
तृतीयाद्राणेनद्राणाभ्याम्द्राणैः
चतुर्थीद्राणायद्राणाभ्याम्द्राणेभ्यः
पञ्चमीद्राणात् / द्राणाद्द्राणाभ्याम्द्राणेभ्यः
षष्ठीद्राणस्यद्राणयोःद्राणानाम्
सप्तमीद्राणेद्राणयोःद्राणेषु
सम्बोधनहे द्राणहे द्राणौहे द्राणाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — द्रै (भ्वादिगण) · अर्थ: सोना, नींद लेना (स्वप्ने)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमद्रायतिद्रायतःद्रायन्ति
मध्यमद्रायसिद्रायथःद्रायथ
उत्तमद्रायामिद्रायावःद्रायामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: द्रायति · लिट्: दद्रौ · लुट्: द्राता · लृट्: द्रास्यति · लोट्: द्रायतात् · लङ्: अद्रायत् · विधिलिङ्: द्रायेत् · आशीर्लिङ्: द्रायात् · लुङ्: अद्रासीत् · लृङ्: अद्रास्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: द्राण · ण्वुल्: द्रायकः · तृच्: द्राता · यत्: द्रेयः · तव्य: द्रातव्यः · अनीयर्: द्राणीयः · क्त: द्राणः · क्तवतु: द्राणवान् · शतृ: द्रायन् · स्य-शतृ: द्रास्यन् · क्त्वा: द्रात्वा · ल्यप्: प्रद्राय · तुमुन्: द्रातुम् · णमुल्: द्रायम् · घञ्: द्रायः · क्तिन्: द्राति · क्वसु: दद्रिवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — द्राण
द्राण
drāṇa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
द्राण १ वि॰ [सं॰]
१. सुप्त । सोया हुआ ।
२. पलायित । भगेडू ।
द्राण २ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. स्वप्न ।
२. पलायन । भागना ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
द्राण See अन्-अव-, नि-, वि-.
द्राण m. f. run, flown, Up.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (501,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
द्राण a. 1 Flown, run away. --2 Sleeping, sleepy. --णं 1 Running away, flight, retreat. --2 Sleep.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0584-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
द्राण त्रि० द्रा--कर्त्तरि क्त तस्य नः । १ सुप्ते २ पलायिते च । भावे क्त । ३ स्वप्ने पलायने च न० अमरः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3783,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
द्राणः, त्रि, (द्रा + कर्त्तरि क्तः । निष्ठातस्य नः । णत्वञ्च ।) सुप्तः । पलायितः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-759-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
द्राणद्राण (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: द्रै + क्त 📚
अन्य सम्भावना: द्राण (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: द्रै + क्त

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

द्राण 📚 ➤ उड़ा हुआ, भागा हुआ
संस्कृत: स्वप्ने

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
द्राण 📚सुप्त । सोया हुआ🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • द्राण: द्रै + क्त — भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें