🕉️ 22 November 2026, Sunday · 06:35:41 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

धरणीधर

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

धरणीधर

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

धरणीधर

अर्थ: धरणी (भूमि, मिट्टी) + धर (पहाड़)

अंग्रेज़ी: bearing or sustaining the earth

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. धरणीधर (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. धरणीधर (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — धरणीधर (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाधरणीधरःधरणीधरौधरणीधराः
द्वितीयाधरणीधरम्धरणीधरौधरणीधरान्
तृतीयाधरणीधरेणधरणीधराभ्याम्धरणीधरैः
चतुर्थीधरणीधरायधरणीधराभ्याम्धरणीधरेभ्यः
पञ्चमीधरणीधरात् / धरणीधराद्धरणीधराभ्याम्धरणीधरेभ्यः
षष्ठीधरणीधरस्यधरणीधरयोःधरणीधराणाम्
सप्तमीधरणीधरेधरणीधरयोःधरणीधरेषु
सम्बोधनहे धरणीधरहे धरणीधरौहे धरणीधराः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — धरणीधर
धरणीधर
dharaṇīdhara
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
धरणीधर संज्ञा पुं॰ [सं॰] दे॰ धरणिधर ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
धरणी—धर mfn. bearing or sustaining the earth
धरणी—धर m. N. of Viṣṇu or Kṛṣṇa, L.
of Śiva, MBh.
of Śeṣa, Hariv.
of the mythic. elephants fabled to support the earth, MBh.
a mountain, MBh. &c.
a tortoise, L.
a king, Rājat.
N. of a man of the family of Maunin and son of Maheśvara, Inscr.
of the father of Śaśi-dhara, ib.
of the father of Vāsudeva and grandfather of the author Hari-nātha, Cat.
of the father of Dayā-śaṃkara, ib.
of a Sch. on Mn.; Kull.
of a poet and other authors (also with पन्थ), Cat.
of a Bodhisattva (also read ˚णीं-ध्˚), Buddh.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (510,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
धरणि(णी)धर पु० धरणिं(णीं) धरति धृ--अच् ६ त० । १ पर्वते २ कच्छपे च राजनि० । ३ विष्णौ हला० गोव- र्द्धनधारित्वात्तस्य तथात्वं “स हि संवर्त्तको वह्निरनिलो धरणीधरः” विष्णुस० । “शेषदिग्गजादिरूपेण धरणीं धरतीति” भा० । “परमर्षिजनभुवनपतिः धरणिधरः श्रुति- विनयविधिः” भा० शा० ३४८ अ० । पर्वते “धरणीधरदुहि- [] तुर्भयादकौ” माघः । ६ शिवे “प्रभवं सर्वभूतानां धारणं धरणीधरम्” भा० आश्व० ८ अ० शिवस्तवे
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3847-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
धरणीधरः, पुं, (धरण्या धरः ।) विष्णुः । इति हेमचन्द्रः । २ । १३१ ॥ (यथा, महाभारते । १३ । १४९ । ३८ । “अहः सम्बर्त्तको वह्निरनिलो धरणीधरः ॥”) कच्छपः । इति राजनिर्घण्टः ॥ पर्व्वतः । यथा, “यो जातो धरणीधरेन्द्रतनयानाथाङ्घ्रिपाथोरुहा- सक्तः ।” इत्यादिगोपीनाथतर्काचार्य्यः ॥ (पृथिवी- धारके, त्रि । यथा, हरिवंशे । ५३ । ६८ । [] “देवानचोदयद् ब्रह्मा निग्रहार्थं सुरद्विषाम् । नरञ्चैव पुराणर्षिं शेषञ्च धरणीधरम् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-782-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔁 जिनके अर्थ में "धरणीधर" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
धरणीधरधरणीधर (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: धरणीधर (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

धरणीधर 📚 ➤ धरणी (भूमि, मिट्टी) + धर (पहाड़)
अंग्रेज़ी (मोनियर-विलियम्स): bearing or sustaining the earth

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
धरणीधर 📚दे॰ 'धरणिधर'🟠🔵🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • धरणीधर = धरणी + धर तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬