🕉️ 20 November 2026, Friday · 06:41:20 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

धर्षण

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

धर्षण

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

धर्षण

अर्थ: धृष्टता, अविनय

व्युत्पत्ति: धृष् +

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. धर्षण (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. धर्षण (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — धर्षण (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाधर्षणम्धर्षणेधर्षणानि
द्वितीयाधर्षणम्धर्षणेधर्षणानि
तृतीयाधर्षणेनधर्षणाभ्याम्धर्षणैः
चतुर्थीधर्षणायधर्षणाभ्याम्धर्षणेभ्यः
पञ्चमीधर्षणात् / धर्षणाद्धर्षणाभ्याम्धर्षणेभ्यः
षष्ठीधर्षणस्यधर्षणयोःधर्षणानाम्
सप्तमीधर्षणेधर्षणयोःधर्षणेषु
सम्बोधनहे धर्षणहे धर्षणेहे धर्षणानि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — धर्षण
धर्षण
dharṣaṇa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
धर्षण संज्ञा पुं॰ [सं॰] [वि॰ धर्षणीय, धर्षित]
१. अनादर । अपमान । अवज्ञा ।
२. दबोचना । आक्रमण । दबाव या दमन करने का कार्य । हराने का कार्य । नीचा दिखाने का कार्य ।
३. असहनशीलता ।
४. एक अस्त्र का नाम ।
५. स्त्रीप्रसंग । रति ।
६. शिव ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
धर्षण mfn. offending, hurting, assaulting, MW.
धर्षण nf (आ). assault, outrage, offence, violation, seduction, MBh.; Hariv.; Pañc. &c.
धर्षण n. overpowering, L.
copulation, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (513,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
धर्षणं, --णा [धृष्-भावे ल्युट्] 1 Boldness, insolence. --2 Insult, affront. --3 An assault, outrage, seduction, violation; as in नारी˚. --4 Copulation. --5 Contempt, disrespect. --6 Abuse. --7 Arrogance. --8 An offence.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0594-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
धर्षण न० धृष--भावे ल्युट् । १ परिभवे २ असहने ३ धर्षशब्दार्थे च । कर्मणि ल्युट् । ४ अभिसारिकायां स्त्रियाम् स्त्री ङीप् । मेदि० । कर्त्तरि ल्यु । ५ धर्षकारके त्रि० । ६ शिवे पु० । “अधर्षणो धर्षणात्मा यज्ञहा कामनाशकः” भा० अनु० १७ अ० शिवसहस्रनामोक्तौ चु० धृष--भावे युच् । ७ धर्षणे स्त्री “श्रुत्वेमां धर्षणां तात! तव तेन दुरा- त्मना” भा० आ० ४१ अ० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3866,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
धर्षणं, क्ली, (धृष् + ल्युट् ।) परिभवः । (यथा, महाभारते । १ । २१४ । १९ । “सर्व्वमन्यत् परिहृतं धर्षणन्तु महीपतेः ॥”) रतिः । इति मेदिनी । णे, ५४ ॥ धर्षशब्दार्थो- ऽप्यत्र ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-789-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "धर्षण" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
धर्षणधर्षण (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚 (व्युत्पत्ति: धृष् + णिच्+ल्युट्)
अन्य सम्भावना: धर्षण (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

धर्षण 📚 ➤ धृष्टता, अविनय

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
धर्षण 📚अनादर । अपमान । अवज्ञा🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • धर्षण: धृष् + णिच्+ल्युट् — भाववाचक/करणवाचक कृदन्त — प्रेरणार्थक (णिजन्त)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें